Alle artikelen
Net als het neutrale moederland werd ook de kolonie kort na het uitbreken van de vijandelijkheden onderdeel van de Britse blokkadepolitiek: de in- en uitvoer van goederen werd door de Royal Navy aan strenge banden gelegd en de Britten controleerden en censureerden ook het in- en uitgaande post- en telegraafverkeer. Het grotendeels wegvallen van alle contacten met het moederland had ingrijpende politieke, economische en sociale gevolgen.
De gouverneur-generaal begon zelfstandiger op te treden, omdat instructies van het departement van Koloniën in Den Haag slechts met grote vertraging arriveerden. De handel met Europa viel voor een belangrijk deel weg, zodat in de Aziatische regio nieuwe handelspartners gezocht en gevonden werden. Dit kon echter niet voorkomen dat, net als in Nederland, ook in Nederlands-Indië de schaarste in de twee laatste oorlogsjaren toesloeg.
Belangrijker dan dit alles was echter dat de oorlogstoestand aantoonde hoe kwetsbaar Nederlands koloniaal bezit was. Van Dijk stelt onomwonden dat het voor vriend en vijand duidelijk was dat Nederland zijn kolonie nooit tegen een vijandelijke aanval zou kunnen verdedigen. Van de kleine vloot en het al net zo kleine en slecht uitgeruste leger viel niet veel te verwachten.
Het idee om de legermacht aanzienlijk te versterken door een algemene dienstplicht in te voeren werd overwogen, maar door een angstig bestuur afgewezen: bewapende inlanders zouden zich weleens tegen het Nederlandse bestuur kunnen keren. Toch was er onder Javaanse nationalisten geen grote drang om het Nederlands bestuur omver te werpen. Men achtte de Javaan nog niet rijp voor onafhankelijkheid en de Nederlandse overheersing was wellicht te verkiezen boven die van een grootmacht als Groot-Brittannië of Japan.
De auteur beschrijft dit alles met grote kennis van zaken, maar zijn boek ontbeert een goede balans. Van Dijk richt zich naast de gevolgen voor de economie te nadrukkelijk op het wel en wee van de nationalistische bewegingen tijdens de oorlogsjaren, zonder die in een duidelijk kader te plaatsen. Oppositiebewegingen en hun leiders worden uitvoerig beschreven, maar de Nederlandse bestuurlijke en militaire organisatie en de persoonlijkheden van de machthebbers – de minister van Koloniën Pleyte, de gouverneurs-generaal Idenburg en Van Limburg Stirum, hun belangrijkste adviseurs Snouck Hurgronje, Rinkes en Hazeu, en de bevelhebbers van leger en marine – worden niet of nauwelijks belicht.
Een overzichtskaart van Nederlands-Indië ontbreekt eveneens. Essentiële informatie wordt niet of te laat gegeven. Dat het leger zwak was, wordt al in de eerste hoofdstukken gesteld, maar pas op bladzijde 500 wordt (en dan nog terloops) vermeld dat de legersterkte niet veel meer dan 35.000 bedroeg (ter vergelijking: het in 1914 gemobiliseerde Nederlandse veldleger telde ruim 90.000 man).
Toch slaagt dit boeiende boek er zeker in een verhelderend beeld van Nederlands-Indië tijdens en onmiddellijk na de Eerste Wereldoorlog te geven. Maar het is niet alomvattend genoeg om de status van standaardwerk te verwerven. En dat is licht teleurstellend, omdat de indruk bestaat dat de auteur daar wel toe in staat zou zijn geweest.
Paul Moeyes is auteur van Buiten schot. Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog 1914-1918 (2001) en De sterke arm, de zachte hand. Het Nederlandse leger en de neutraliteitspolitiek 1839-1939 (2006).
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Nederland kon Indië niet verdedigen
De wereldbrand van 1914 sloeg niet over naar Nederland, maar in 1918 bleek de waterschade niettemin aanzienlijk. Datzelfde gold, in misschien nog wel sterkere mate, voor Nederlands-Indië. Aan het wel en wee van de parel in het Nederlandse koloniale bezit in die periode is nooit veel aandacht besteed, en om die reden alleen al is...
Nieuw Links slaat nog eenmaal terug
Nieuw Links slaat nog eenmaal terugLaten we om te beginnen constateren dat Arie van der Zwan géén geschiedenis van de PvdA heeft geschreven. Dat is curieus voor een boek met als ondertitel Geschiedenis van de PvdA. Voor een partijgeschiedenis is wel wat anders nodig dan dit boek geeft. Enige studie van het partijarchief bijvoorbeeld, maar...
Vondels tijdgenoten blijven hem voor de voeten lopen
Van sommige boeken heb je direct hoge verwachtingen. Een goed voorbeeld is deze nieuwe Nederlandse literatuurgeschiedenis over de jaren 1560-1700. Ten eerste zullen talrijke leesgrage Nederlanders belangstelling hebben voor zo’n onderwerp, zeker de historici onder hen. Ten tweede gaat het hier om de uitvoering van een plan dat bekostigd wordt door de Nederlandse Taalunie, krachtens...
De Republiek als lichtend voorbeeld
De Republiek als lichtend voorbeeld In 1965 bracht de Engelse koningin Elizabeth een bezoek aan ons land. De vorstin kreeg een rondleiding door het Rijksmuseum, maar werd met een grote boog om een pijnlijk object geleid. De koninklijke staf had het museum laten weten dat Hare Majesteit gespaard diende te blijven voor de aanblik van...
Nederlanders in Uruzgan zijn veel te netjes
Bij het besluit om Nederlandse soldaten naar Uruzgan te sturen heeft de regering geen historici geraadpleegd. Zij hadden kunnen waarschuwen dat een contraguerrilla zelden wordt gewonnen. Alleen met buitensporig geweld lukt dat soms. Eind november 2007 nam het kabinet het besluit de Nederlandse missie in Uruzgan te verlengen. In de daaropvolgende weken heeft de Tweede...
Hongeroproeren in de Republiek
Hongeroproeren gingen in het zeventiende- en achttiende-eeuwse Holland zelden over honger op zich. Meestal waren het verontwaardiging over hoge prijzen en verdenkingen van speculatie die burgers de straat op dreven. Zeker aan basaal voedsel als graan mocht een handelaar niet buitensporig veel verdienen, was het idee. ‘Men heeft mij bericht, dat het heel pijnlijk is...
Nederland en Israël hadden niet meteen een sterke band
Terwijl studenten demonstreerden, gaf het Nederlandse publiek Israël de meeste punten tijdens het Songfestival. Hoe veranderde de Nederlandse band met Israël de afgelopen eeuw?
De gewelddadige Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog
De Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog van 1945-1949 ging gepaard met veel bloedvergieten. Niet alleen Nederlanders werden het slachtoffer, ook Chinezen en vele anderen. Bovendien bleef het geweld bleef niet beperkt tot de eerste wilde maanden van de revolutie, maar verankerde het zich in de Indonesische maatschappij. In de laatste maanden van 1945 vloog in Indonesië het deksel...
Omvang christenslavernij onderschat
De memoires van Europese slaven in islamitisch Noord-Afrika zijn lang afgedaan als ‘zielige verhalen’. In enkele gevallen is er zelfs opzichtig met cijfers over christenslavernij gesjoemeld om het fenomeen te kunnen minimaliseren. Maar recente buitenlandse studies tonen aan dat de slavernij van christenen in ‘Barbarije’ geen marginaal verschijnsel was, en het lot van de slaven...
De buitenlandse politiek van Soekarno
Nederland erkent 17 augustus 1945 officieel als de onafhankelijkheidsdag van Indonesië. Soekarno riep die dag de onafhankelijkheid uit en werd als gevierd wereldleider onthaald in Oost en in West.
De verdrijving van de Duitsers uit Polen
Tussen 1944 en 1950 verlieten bijna tien miljoen Duitsers Polen. Onder barre omstandigheden, mishandeld en gechicaneerd, stroomden ze naar wat er van Duitsland over was.
‘Weg met de bordeelen en rendez-vous-huizen!’
In het voorjaar van 1911 werd de Wet tot bestrijding der zedeloosheid aangenomen. Een grote triomf voor de christelijke moraal. Toch waren de confessionelen niet de enigen die vonden dat de staat zich meer met het persoonlijke leven van de burger moest bemoeien. ‘De Zedelijkheidswetten!’ Avond aan avond klonk de ambtelijk aandoende aankondiging in een...
