Alle artikelen
In 2009 legde Historisch Nieuwsblad een panel historici de volgende stelling voor: ‘De vrijheid van meningsuiting is in Nederland altijd beperkt geweest.’
Ruth Oldenziel:
‘Er is in Nederland altijd sprake geweest van een delicaat evenwicht tussen rechten als die op vrije meningsuiting en de persoonlijke verantwoordelijkheid van de burger. Het is uiteindelijk aan de rechter om te oordelen of de balans is doorgeslagen.
Al in de tijd van het landvoogdschap van Margaretha van Parma (1559-1567) bestonden er verboden tegen het beledigen van religieuze groepen. De katholieke Margaretha vond dat noch de lutheranen, noch de roomsen beledigd mochten worden. Er was volop censuur en culturele uitingen werden kritisch bekeken. Toch liet de centrale overheid de katholieke dichteres Anna Bijns (1493-1575) – die in haar gedichten “het Lutherse gespuis” “booslijkcker” dan “Turcken” noemde – ongemoeid.
In de jaren tachtig en negentig zag je dat er nauwelijks een principiële discussie ontstond over de veroordelingen van Janmaat en het evangelistenechtpaar Goeree voor respectievelijk “het aanzetten tot etnische zuiveringen” en antisemitisme. De eerste wilde de multiculturele samenleving “afschaffen”, en de Goerees schreven dat de Joden de Holocaust over zichzelf hadden afgeroepen.
De collectieve herinnering aan de Tweede Wereldoorlog en in het bijzonder de Jodenvervolging zorgde ervoor dat de grens van vrijheid van meningsuiting duidelijk was. Voor latere generaties is die grens wellicht niet zo vanzelfsprekend meer, zeker niet waar het de islam betreft.’
Anton van Hooff:
‘In de praktijk is de vrijheid van meningsuiting altijd en overal beperkt geweest. Je kunt gewoon niet alles zeggen, omdat je dan al snel terechtkomt op een glijdende schaal van belediging naar bedreiging. De grens tussen die twee is vaak moeilijk te trekken. Zelfs in de Verenigde Staten, het land dat vaak met het begrip “vrijheid van meningsuiting” wordt vereenzelvigd, kun je niet alles zeggen en publiceren. Zo werden de Deense Mohammed-cartoons in geen enkele Amerikaanse krant gepubliceerd.
In Nederland is altijd op een typische manier omgegaan met openbare meningen: door te schipperen tussen de verschillende belangen. Zolang het maar niet te gek werd, gedoogde men. Zo viel de onderdrukking van katholieken in de Republiek mee, als zij zich maar gedeisd hielden. Spinoza kon zijn geschriften publiceren, al ging dat zeker niet zonder problemen. Domela Nieuwenhuis mag dan veroordeeld zijn wegens majesteitsschennis omdat hij koning Willem III zou hebben beledigd, Gerard Reve werd vrijgesproken van godslastering in het befaamde “ezelsproces”.
Nederland is nooit een principieel land geweest, zoals Frankrijk met de idealen van de Franse Revolutie. Er heeft hier nooit een “gezonde”, sanerende revolutie plaatsgevonden. De enige revolutie die wij hebben meegemaakt heeft niet eens tot een echte republiek geleid.’
James Kennedy:
‘In Nederland wordt, net als in veel andere continentale staten, uitgegaan van het beginsel dat de vrijheid van meningsuiting onbeperkt is, tenzij sprake is van een bedreiging van de openbare orde. De inschatting van die bedreiging is echter aan verandering onderhevig. Iedere tijd heeft namelijk zijn eigen zonden en ketters.
In de jaren tachtig van de negentiende eeuw werd het beledigen van zowat alle functionarissen van de staat, en zelfs van bevriende staatshoofden, strafbaar gesteld. Dit artikel werd niet langer houdbaar geacht toen Nederlandse demonstranten tegen de Vietnam-oorlog in de jaren zestig de Amerikaanse president Johnson massaal voor “moordenaar” hadden uitgemaakt. Eind jaren zestig werd, na het proces tegen Gerard Reve, ook het verbod op godslastering een dode letter. Terwijl de socioloog en publicist Abram de Swaan nog in 1965 was veroordeeld voor een schertsend artikel over Jezus.
Door de culturele revolutie van de jaren zestig werden meerdere beperkingen van de meningsuiting afgeschaft. Tegelijkertijd kwamen er andere voor in de plaats. In 1983 werd het verbod op discriminatie ingevoerd, dat niet alleen discriminerende handelingen verbiedt, maar ook discriminerende uitlatingen. We hebben dus in Nederland een evolutie zien optreden van bescherming van de staat naar bescherming van de burger tegen bepaalde vormen van meningsuiting.’
Dit artikel is exclusief voor abonnees
‘De vrijheid van meningsuiting is in Nederland altijd beperkt geweest’
In 2009 legde Historisch Nieuwsblad een panel historici de volgende stelling voor: ‘De vrijheid van meningsuiting is in Nederland altijd beperkt geweest.’ Ruth Oldenziel: ‘Er is in Nederland altijd sprake geweest van een delicaat evenwicht tussen rechten als die op vrije meningsuiting en de persoonlijke verantwoordelijkheid van de burger. Het is uiteindelijk aan de rechter om te...
´Wakker Nederland toont aan dat het omroepbestel achterhaald is´
Anton van Hooff ‘Het is al halverwege de jaren zestig mis gegaan met de publieke omroep, toen de TROS tot het bestel werd toegelaten. De TROS kwam voort uit de piratenomroep die vanaf het REM-eiland commerciële programma’s uitzond. Ze richtte zich op iedere luisteraar en wilde enkel “leuke dingen” doen. Hiermee werd de erosie ingezet...
‘Balkenende pakt de crisis voortvarender aan dat Colijn.’
Anton van Hooff ‘In tegenstelling tot Colijn pakt de regering-Balkenende de zaken inderdaad voortvarend aan. Colijn wilde alleen bezuinigen en afwachten. Dit kabinet doet wat het moet doen: het heeft een evenwichtig, breed gedragen akkoord gepresenteerd. Maar ik zie weinig reden om het resultaat toe te schrijven aan de premier zelf. Tijdens zijn fletse babbeltje...
De Stelling: Obama
Anton van Hooff: ‘Dat is een nogal voorbarige conclusie. Zie de Romeinse keizer Nero, die na vijf jaar bewindvoering – en dus niet slechts na honderd dagen – werd beschouwd als de beste keizer die Rome ooit had gehad. Het lijkt op het eerste gezicht misschien vreemd deze mannen te vergelijken, maar ik zie een...
Lessen uit het verleden: De scheiding van kerk en staat
Eén religie voor alle Nederlanders, dat was tot 1848 het doel van de Nederlandse koningen. Dankzij de scheiding van Kerk en Staat konden geloofsminderheden emanciperen. Tegenwoordig willen rechts-liberale politici de laatste banden tussen overheid en religie doorsnijden. Youth for Christ is in opspraak vanwege haar gesubsidieerde welzijnsprojecten in Amsterdam, Utrecht en Gouda. Volgens VVD-fractievoorzitter Mark...
Rebellie aan het hof
Zijn filmmakers alleen nog geïnteresseerd in koninginnen als ze jong, oogverblindend mooi en feministisch zijn? Oude vorstinnen die met ijzeren vuist de traditie in stand houden, komen we in de bioscoop nog maar zelden tegen. Stephen Frears’ The Queen, over koningin Elizabeth II in de dagen na de dood van prinses Diana, is een uitzondering....
Wat bewoog Nederlandse collaborateurs
Januari 1943. De noordelijke zone van het Duits-Russische front ligt in de bossen ten zuiden van het Ladogameer, bij Leningrad. Het Duitse leger wordt in de flank beschermd door een eenheid van de Waffen-SS. De militairen sterven van de kou en leden bij eerdere gevechten al zware verliezen. Ondanks alles blijft het moreel hoog. In...
Hologram van een farao
Een rijke Romeinse had een moestuin, net als Michelle Obama. Dit ziet de bezoeker op de tentoonstelling Toekomst voor het verleden in het Allard Pierson Museum, als hij meedoet aan een van de vele interactieve toepassingen in de ‘virtuele hoek’. Hij loopt door een Romeinse villa met bijbehorende tuinen, zijn avatar – een alter ego...
Arbeiders koesterden hun recht op vlees
In Het dierloze gerecht beschrijft Dirk-Jan Verdonk 150 jaar vegetarisme in Nederland. Negentiende-eeuwse voorvechters als Domela Nieuwenhuis werden bespot als excentrieke eenlingen. Inmiddels eten bijna een miljoen Nederlanders geen vlees. Op een snikhete julidag in 1886 braken er rellen uit in de Jordaan. Aanleiding was het ‘palingtrekken’: deelnemers moesten proberen vanaf een bootje een paling...
Duitsche overrompeling mislukt
Felle lichtflitsen doen de virtuele jarenveertighuiskamer oplichten. Het schijnsel van de tafellamp valt op een aantal kranten, en op een kastje staat een radio. Aan de wand hangen fotoportretten. Het is de vroege ochtend van 10 mei 1940, en Nederland ontwaakt uit een neutrale droom: het is oorlog. De eerste 5 dagen is de titel...
Smaakvol geserveerde klassiekers
De lentezon schijnt door de hoge ramen van het Haags Historisch Museum op de houten vloer. In de tentoonstelling Schatten van de Gouden Eeuw. Topstukken uit de Vaderlandse geschiedenis is op deze doordeweekse ochtend maar één andere bezoeker. Die ziet eruit alsof hij ontsnapt is uit een internationale conferentie. Wanneer hij langsloopt kraakt de vloer...
Ook gewone mensen zijn kunst waard
Kunst is er voor iedereen, maar niet iedereen is voor kunst. In zijn proefschrift Voor sociaal-democratie, smaakopvoeding en verheffend genot schrijft Marc Adang hoe een eeuw geleden de vereniging Kunst aan het Volk tevergeefs het arbeidersproletariaat probeerde te bereiken. Tegenwoordig kampt een kunstcentrum in de Bijlmermeer met vergelijkbare problemen. ‘Kunst is er niet alleen voor...
