Alle artikelen
Vrijwel elke dag kom ik langs twee kerken: de katholieke Krijtberg en de Doopsgezinde Kerk aan het Singel te Amsterdam. De Krijtberg werd gebouwd in de periode van de katholieke emancipatie, aan het begin van de twintigste eeuw, toen elke pastoor bouwpastoor was en elk dorp en elke stad werden voorzien van hetzelfde type bruinbakstenen monster. Het niet-katholieke deel van de bevolking moet er toen een beetje naar hebben gekeken zoals we nu naar de toename van eenvormige moskeeën kijken: ‘Als dat maar goed gaat, als die lui van Rome maar niet de macht grijpen.’
De Krijtberg is zodoende een imposant en opvallend Fremdkörper aan de zeventiende- eeuwse gracht. Pal ernaast ligt de verscholen Doopsgezinde Kerk, geheel opgaand in het stadsbeeld, oorspronkelijk een schuilkerk en vanbinnen dan ook de absolute tegenpool van de barokke buurman. Ik ben geen van beide denominaties toegedaan. Ik ben zelfs geen enkele denominatie toegedaan. In het raam van een van beide pastorieën zag ik onlangs een aankondiging of oproep voor een bijeenkomst, met als motto: ‘Godsdienst mag weer.’ Daar krabde ik me toch even achter de oren. Godsdienst mag weer?! Wanneer mocht het ooit niet? En van wie?
Achter het motto vermoedde ik niet alleen een uitgekiende marketingstrategie, maar vooral een smeulende rancune. De secularisatie in Nederland nam en neemt toe. Mensen vallen van hun geloof of gaan niet meer ter kerke. Voor sommigen komt er een nuchter atheïsme voor in de plaats, anderen hangen nieuwe etherische stromingen aan. Ook zoekt menigeen zijn toevlucht in de ecologie of het dierenleed.
De christelijke kerkgenootschappen vergrijzen in hoog tempo. Kennelijk profiteren ze niet van de moderne behoefte aan zingeving. Dat steekt. In de jaren zestig wisten de zogenoemde beatmissen de leegloop ook niet tegen te houden. Een modern middel om zieltjes te winnen wordt nu kennelijk gevonden in het amechtig triomfantelijke ‘Godsdienst mag weer’. Je hoeft je niet meer voor je geloof te schamen. Kom maar uit de kast.
Hier moet ik even verwijzen naar het schandelijke rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, waarin niet-gelovigen worden uitgemaakt voor potentiële terroristen omdat zij het disciplinerende keurslijf van een geloof missen en er daardoor geen enkele moraal op na houden. Dat rapport, waarin overigens de voortgaande tendens naar secularisatie wordt bevestigd, heeft een boodschap: de maatschappij en de rechtsorde zijn gebaat bij geloof. Godsdienst mag weer. Ja zelfs, zo is de implicatie, godsdienst móét weer.
Waar komt toch die rancune tegen ongelovigen vandaan? Waar komt het gevoel onderdrukt te zijn geweest vandaan? Hebben de stemmen van de ongelovigen in het publieke discours meer gewicht in de schaal gelegd? Hebben de gelovigen zich miskend of onderdrukt gevoeld? Is dat misschien nog een erfenis van Paars? Of van ’68?
Secularisatie valt niet de ongelovigen te verwijten. Atheïsten bezitten geen zendingsdrang. Als er één ‘beweging’ rancune tegen de zittende macht zou mogen koesteren, zijn het juist de ongelovigen, die veelal met een meewarige blik worden aangekeken door hen die het licht hebben gezien.
Dat ongelovigen hun mondje stevig roeren en roerden is begrijpelijk. Een wetenschappelijke houding is moeilijk te verenigen met geloof, en hoger opgeleiden nemen relatief meer deel aan het publieke discours dan anderen. Zij zijn voor hun moraal onder meer aangewezen op een openbare uitwisseling en toetsing van ideeën en meningen. De agora is hun terrein. De maatschappij is hun ‘kerk’.
Gelovigen daarentegen hebben minder interesse in de discussie, omdat argumenten voor hen slechts gelden tot het punt waarop de leap of faith dient te worden gemaakt. Boek en Kerk zijn de vaste fundamenten waarop hun opinie rust. Waarom nu toch de rentree van het geloof in de openbaarheid?
‘Godsdienst mag weer’ is een uiting die niet los gezien kan worden van de groeiende kracht van de islam in ons land. De islam heeft het geloof weer op de publieke agenda gezet – waarom zouden de andere monotheïstische godsdiensten daar niet een graantje van meepikken? Beter dan een beatmis. Achter de rokken van de imam marcheren de priesters en de dominees mee.
Nelleke Noordervliet
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Beter dan een beatmis
Vrijwel elke dag kom ik langs twee kerken: de katholieke Krijtberg en de Doopsgezinde Kerk aan het Singel te Amsterdam. De Krijtberg werd gebouwd in de periode van de katholieke emancipatie, aan het begin van de twintigste eeuw, toen elke pastoor bouwpastoor was en elk dorp en elke stad werden voorzien van hetzelfde type bruinbakstenen...
Vooroordelen
Laatst las ik ergens dat alle journalistiek een vorm van autobiografie is. Het lijkt mij wat scherp gesteld, maar laten we eens aannemen dat het waar is. Dan moeten we wel concluderen dat alle geschiedschrijving ook door autobiografische overwegingen wordt gestuurd. Daarmee is direct de vraag gesteld wat eigenlijk mijn eigen autobiografische preoccupaties zijn. In...
Amsterdam wereldboekenstad
Op de Nieuwezijds Voorburgwal te Amsterdam bevindt zich schuin tegenover het Amsterdams Historisch Museum een rijtje huizen met monumentale gevels. Hun hoogte, breedte en de ruime hoeveelheid ramen spiegelden zich ooit trots in het water van de nu gedempte gracht. Aan een van de gevels bevindt zich een schildje met daarop de naam van de...
Europees opstelletje
Het Verdrag van Rome, waarmee in 1957 de Europese Economische Gemeenschap werd opgericht tussen de Beneluxlanden, Frankrijk, Duitsland en Italië, werd vijftig jaar geleden ondertekend. Dat schijnt nog een heel gedoe geweest te zijn, omdat de tekst niet klaar was en de goederentrein met de te bewerken documenten in Zwitserland was blijven steken. Zelfs een...
Nationale paranoia
Na de terroristische aanslagen van 11 september 2001 verklaarde de Amerikaanse president dat de bestaanszekerheid van de Amerikaanse natie in het geding was. Daarom was een ‘mondiale oorlog tegen het terrorisme’ noodzakelijk. Die oorlog, expliciet gezien als een grootschalig militair conflict, waren de Amerikanen ook van plan te winnen. Terwijl de Amerikaanse interventie in Afghanistan...
Gemeenschapszin
Op het moment dat ik dit schrijf wordt de bordesscène voorbereid. Koningin bij de kapper. Bos zoekt stropdas uit. Balk duwt bril vaster op brug van de neus. Rou gaat thuis voor in gebed. Balkenende IV treedt aan met grote instemming van het volk. Ik zal het volk daar over drie jaar nog eens aan...
De Europese Unie, een ongekend succes
Een halve eeuw geleden, op 25 maart 1957, tekenden de ministers van Buitenlandse Zaken van Frankrijk, Duitsland, Italië, Nederland, België en Luxemburg het Verdrag van Rome, dat per 1 januari 1958 in werking zou treden. Zo kwam de Europese Economische Gemeenschap tot stand, in eerste instantie een opgetuigde douane-unie. In de afgelopen halve eeuw is...
De jamaarders
Met een hardnekkigheid die naar fanatisme zweemt houdt de moreel verontruste burger, die eerlijkheid hoog in het vaandel voert, zijn landgenoten een spiegel voor: ‘De VOC was een multinational geleid door boeven en uitbuiters’, ‘Nederland was het laatste land waar slavenhandel werd afgeschaft’, ‘In de oorlog zaten er meer Nederlanders bij de SS dan in...
Het paard en de fondueset
Verloopt de ontwikkeling van de technologie sneller dan ooit tevoren? Zijn we kortgeleden begonnen aan een geheel nieuw tijdperk van de wereldgeschiedenis? Zal internet eindelijk vrede op aarde brengen en zal de biotechnologie ons op afzienbare termijn eeuwige jeugd en schoonheid garanderen? Wie gelooft in deze koortsvisioenen van het technologisch optimisme doet er verstandig aan...
Een museum voor ons allemaal
Het schijnt er nu toch van te komen – althans, de wil ertoe is uitgesproken door volksvertegenwoordiging en regering. Over plan en geld moet nog stevig worden gediscussieerd. De lobby voor een nationaal-historisch museum (kan dat niet gewoon Nederlands Historisch Museum heten?) zegt het ijzer te moeten smeden, want het is nu heet. De belangstelling...
Fascistische praktijken
Historici zijn over het algemeen niet gelukkig met het lichtzinnig gebruik van de nazi-analogie. Zij vinden dat het geen pas heeft elke gewelddadige dictator met Hitler te vergelijken en bij elke politieke misstand aan het fascisme te refereren. Eind november vorig jaar vroeg Diane McWhorter zich in het internetmagazine Slate af of deze weigering om...
De Canon en de tijdvakken
Maria van der Hoeven is de meest onzichtbare minister in kabinet-Balkenende IV. Na haar jaren op Onderwijs is ze geparkeerd op het ministerie van Economische Zaken, dat sinds haar aantreden nog meer aan belang schijnt te hebben ingeboet. En je kunt bepaald niet zeggen dat de economie er florissant bij staat. Het is een beetje...
