Home Alle artikelen

Alle artikelen

Een overzicht van de artikelen die we recent hebben gepubliceerd.

Dit is een boek waarbij na 531 soms fascinerende, soms quasidiepzinnige, soms informatieve maar altijd verboze pagina’s één vraag blijft knagen: But is it history? Daarop valt niet eenvoudig antwoord te geven. De passage naar Europa is het proefschrift waarop de 36-jarige historicus en filosoof Luuk van Middelaar op 13 mei jl. in Amsterdam promoveerde, maar hoewel het werk menige noot en een uitgebreide becommentarieerde bibliografie bevat, heeft het in veel opzichten meer van een flamboyante literaire meesterproef dan van een argumentatief geschiedkundig betoog.

Wellicht is niet anders te verwachten van een auteur die de ambitie heeft vanuit een ‘woordloze intuïtie’ een ‘ander verhaal’ over Europa te vertellen, een verhaal dat ‘de stroom van de geschiedenis wil doen voelen’ en ‘wil helpen de woorden te doen kantelen’. Vanuit dit perspectief is het geen verrassing dat De passage naar Europa meer neigt naar Michel Foucaults impressionistische ‘archeologie van het weten’ dan naar historische analyse.

Net zoals bij Van Middelaars eerdere succesboek, Politicide, zijn in 1999 gepubliceerde en met diverse prijzen gelauwerde doctoraalscriptie over ‘de moord op de politiek in de Franse filosofie’, is het resultaat in veel opzichten origineel. Maar net als bij Politicide ligt ook bij De passage naar Europa de literair-wijsgerige oriëntatie behalve aan de kracht ook ten grondslag aan de zwakte van het betoog.

Van Middelaar – thans columnist bij NRC Handelsblad, voorheen tekstschrijver van eurocommissaris Frits Bolkestein en van VVD-fractieleider Jozias van Aartsen – schrijft zeer gemakkelijk en af en toe ronduit wervelend. Het probleem is echter dat hij zich ook buitengewoon gemakkelijk laat meeslepen door zijn eigen woordenspel. Dit maakt het lezen van De passage naar Europa een interessant avontuur – tot op zekere hoogte, want net als bij veel Franse wijsgeren en bij geschiedfilosofen in het algemeen geldt ook hier dat beeldspraken geen vervanging zijn van de geschiedenis, en dat geloof in de eigen metaforen een hachelijk alternatief is voor argumentatie over het verleden.

Tussensfeer
Van Middelaar beschrijft in zijn boek zestig jaar Europese samenwerking, maar dan anders. Hij zoekt een manier om aan de hand van de ontwikkeling van begrippen, juridische termen en politieke symbolen de kronkelige dynamiek van coöperatie en eenwording te schetsen. Daarbij gaat het hem in het geheel niet om de materiële feitelijkheden (hij wijdt geen woord of cijfer aan Europa als economische grootmacht), maar des te meer om het al dan niet sluipende opborrelen en vastleggen van noties als ‘unie’ of ‘eenheid’.

Op overtuigende wijze betoogt Van Middelaar dat de samenwerking altijd vorm heeft gekregen (en nog steeds krijgt) in het grijze gebied tussen ‘federalisme’ en ‘intergouvernementalisme’. Hij noemt deze zone ‘de tussensfeer’ Dat is een mooie en beeldende term voor de Europese werkelijkheid, die de afgelopen zes decennia niet de door de federalisten verhoopte Verenigde Staten van Europa heeft gebracht, maar toch ook niet tot het door de intergouvernementalisten verhoopte losse verband van autonome natiestaten heeft geleid.

Van Middelaar laat goed zien dat noch de ‘binnensfeer’ van de gemeenschappelijk instituties, noch de ‘buitensfeer’ van de zelfstandige staten de Europese werkelijkheid bepaalt. Die werkelijkheid wordt gevormd in de mistige ‘tussensfeer’ waarin de staatshoofden en regeringsleiders in de Europese Raad min of meer op de tast een gezamenlijkheid hebben ontwikkeld. Door de bereidheid in de ongedefinieerde ‘tussensfeer’ rond de vergadertafel te blijven zoeken naar gemeenschappelijke standpunten worden machtsconflicten en nationale belangen in toom gehouden. Niet voor niets noemt Van Middelaar het eerste deel van zijn boek, waarin hij deze ongrijpbare maar succesvolle grijszone beschrijft, ‘Het geheim van de tafel’.

In het tweede deel van zijn werk (‘Lotswisselingen’) komen de wederwaardigheden van Europa op het mondiale toneel aan de orde. Hierin belicht Van Middelaar hoe externe ontwikkelingen, van de Korea-oorlog in de jaren vijftig tot de ineenstorting van de Sovjet-Unie in 1989, de Europese samenwerking hebben beïnvloed. Daarbij beklemtoont hij dat een werkelijk gezamenlijke buitenlandse en defensiepolitiek pas afgedwongen werd door het einde van de Koude Oorlog, toen de veiligheidsparaplu van de Verenigde Staten plots verouderd leek.

In het derde deel (‘De zoektocht naar publiek’) tracht Van Middelaar het vraagstuk te ontrafelen waarom zoveel Europeanen ‘Brussel’ niet ervaren als een wezenlijk deel van hun politiek-culturele identiteit. Het probleem hier is, zo stelt hij, dat de inwoners van de oude wereld er niet in slagen een stabiele collectieve zelfrepresentatie te vormen. Men beseft wel dat men ‘Europeaan’ is wanneer men in Amerika of Azië verblijft, maar niet wanneer men in Europa zelf is. Dan blijkt dit ‘wij-gevoel’ niet meer dan ‘een flard die snel wegvalt tegen een oogverblindende diversiteit aan talen, naties, staten’.

Wij-gevoel
In de korte conclusie van het boek (en elders) laat Van Middelaar tamelijk duidelijk blijken dat hij hunkert naar een opbloei van het Europese ‘wij-gevoel’. Zijn optimisme schuimt bijna van de pagina’s als hij pleit voor een verdere uitbreiding van de Europese Unie. Pas als de Europese Unie is voltooid tot een omvang van ongeveer veertig leden, schrijft hij, kunnen de Europese burgers werkelijk zeggen: ‘Wij zijn Europeanen.’ In een wereld zonder grenzen zal dat ‘wij-gevoel’ voor ‘houvast’ en blijkbaar ook voor geluk, politieke stabiliteit en sociale welvaart zorgen.

Gek genoeg maakt Van Middelaar nauwelijks woorden vuil aan de euroscepsis die het Europese electoraat de afgelopen jaren in een behoorlijke greep heeft gekregen. Bezwaarlijker is misschien dat in De passage naar Europa evenmin veel aandacht is voor eurosceptische geschiedschrijvers. Meest in het oog springend is daarbij dat Van Middelaar op geen enkele wijze – afgezien van twee bijzinnetjes in het nawerk – in discussie treedt met het werk van Tony Judt, de gezaghebbende Amerikaanse Europa-deskundige, die in zijn A Grand Illusion? An Essay on Europe uit 1996 (helemaal niet genoemd) en Postwar. A History of Europe since 1945 uit 2005 een veel minder zonnige kijk op de legitimering en op de ‘Gründungsmythe’ van het naoorlogse Europa biedt.

Een ander zonderling aspect van dit boek is de geringe aandacht voor de Tweede Wereldoorlog als oorsprong van de eenwording. De naakte angst voor hongersnood, sociale revoltes en politieke chaos op een nasmeulend continent was tussen 1945 en 1950 ten minste een even grote drijfveer voor ‘de passage naar Europa’ als hooggestemde idealen of juridische goochelarij met termen als ‘unie’ en ‘samenwerking’.

Dit boek valt uiteen in twee delen. De hoofdtekst is als proeve van een literair essay – ja, als uitvoerige politieke column geslaagd. Het nawerk – de becommentarieerde bibliografie (een gewone literatuurlijst ontbreekt) – is als proeve van helder geschiedkundig onderzoek minder overtuigend. Wat hier ontbreekt, is het uitgangspunt dat het doel van geschiedschrijving ligt in het beantwoorden van vragen. Hoewel dit boek een rijke oogst aan fraaie zinnen en ook wel aan aardige gedachten biedt, lijdt het aan een gebrek aan scherpe vragen, en derhalve ook aan een gebrek aan scherpe antwoorden. De passage naar Europa lijkt bovenal op een worsteling tussen de filosoof en de historicus Van Middelaar – en lang niet altijd heeft de historicus gewonnen, helaas.

Luuk van Middelaar De passage naar Europa. Geschiedenis van een begin
531 p. Historische Uitgeverij, € 35,00

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Begrijp het heden, begin bij het verleden: met HN Actueel lees je historische achtergronden bij het nieuws van nu. Je leest al voor €4,99 per maand.
Recensie

De kronkelige dynamiek van de Europese eenwording

Dit is een boek waarbij na 531 soms fascinerende, soms quasidiepzinnige, soms informatieve maar altijd verboze pagina’s één vraag blijft knagen: But is it history? Daarop valt niet eenvoudig antwoord te geven. De passage naar Europa is het proefschrift waarop de 36-jarige historicus en filosoof Luuk van Middelaar op 13 mei jl. in Amsterdam promoveerde,...

Lees meer
Recensie

Signalementen

Zoals de traditie wil gaat deze rubriek in het zomernummer uitsluitend over historische fictie. Elf boeken voor op het strand. Oudheid-nu, FrieslandHans van der HeijdeDe Republyk413 p. L.J. Veen, € 19,90Friesland scheidt zich af van Nederland. Hoe dat gebeurt ga ik niet verklappen, want het verloop van de afscheiding is het meest hilarische van dit...

Lees meer
Artikel

Lessen uit het verleden

In de universitaire wereld was de afgelopen 125 jaar weinig plaats voor politiek. Ook nu nog worden politieke boodschappen uit de universiteit geweerd. door Bas Kromhout Politiek hoort niet thuis op de universiteit. Die gedachte heeft sinds het derde kwart van de negentiende eeuw stevig postgevat in Nederland, zo blijkt uit de bundel Stille wijkplaatsen?...

Lees meer
Artikel

Proefschriften

Privébad statussymbool RomeinenBadderen in eigen villa was in de Romeinse tijd een prijzige aangelegenheid. Zowel de aanleg als het gebruik van een eigen badcomplex kostte veel geld. Het bezit van een privébad gold dan ook als statussymbool, alleen weggelegd voor de toplaag van de samenleving. De baden waren niet alleen bestemd voor het lichamelijke welzijn...

Lees meer
Artikel

Borduren tegen slavernij

Maatschappelijk betrokken burgers die in de negentiende eeuw vanuit ‘geloof, gevoel en geweten’ ageerden tegen sociale misstanden, veranderden de politiek ingrijpend. Morele issues werden politiek en omgekeerd, waardoor een ‘nieuwe politieke praktijk’ ontstond, zo stelt Maartje Janse in haar proefschrift De afschaffers. Publieke opinie, organisatie en politiek in Nederland 1840-1880. Rode draad in haar verhaal...

Lees meer
Recensie

Historoscoop

Zitten in een hogesnelheidstrein terwijl het verleden voorbij flitst, dat is het effect van een bezoek aan de Historoscoop, de 23 minuten durende nieuwe multimediashow in het Limburgs Museum (Venlo). Een spectaculaire en overrompelende onderdompeling in de geschiedenis: van de jagers en verzamelaars via de eerste landbouwers, de Middeleeuwen en Spaanse overheersers naar het heden....

Lees meer
Recensie

Websites

GezondheidsaffichesIn het Pools worden werklieden gewaarschuwd hun veiligheidskabel te dragen, een Engelse poster drukt TBC-patienten op het hart om een spuugbakje te gebruiken voor hun slijm. Het Universiteitsmuseum Amsterdam heeft een online-tentoonstelling van public health affiches van overal ter wereld. De affiches gaan over bedrijfs- en verkeersveiligheid en waarschuwen voor geslachtsziekten, tuberculose, kanker en tropische...

Lees meer
Recensie

Who the hell is Andre Hazes

Hè jakkes, we moeten nog iets met Michiel de Ruyter, hebben ze waarschijnlijk verzucht in het Rijksmuseum. Weet je wat, we doen we iets met helden. In de Nieuwe Kerk, want die staat toch leeg in de zomer. Kunnen wij mooi wat spullen van zolder halen. En hé, we zetten een wassen beeld neer van...

Lees meer
Recensie

Wollen badpakken

Gebreide badpakken voor mannen en vrouwen waren in de jaren twintig doodnormaal. Natuurlijk van eigen makelij, want confectiekleding was al wel te koop, maar voor het grote publiek nog een stap te ver. De Bijenkorf was toch vooral het mekka voor de duurdere dames en heren. Die bestelden hun japonnen en mantels ook bij een...

Lees meer
Recensie

Websites

Utrechts studentenverzetTijdens de bezetting van 1940-’45 bleef de Universiteit Utrecht open, aanvankelijk met de belofte dat ‘er geen maatregelen om reden van ras of politieke overtuiging te vrezen waren’. In 1943 volgde echter al snel de verplichting een loyaliteitsverklaring te tekenen en werd het studentenverzet actiever. Belangrijke documenten en teksten uit deze tijd zijn verzameld...

Lees meer
Recensie

Brandstapel

Een stomend kookpotje, een kat in een mandje. In het museumcafé zie je heksen van hun gezellige kant. De tentoonstelling zelf is veel enger. Een vrouw verandert er in een geraamte, een filmheks snijdt de kop van een vleermuis af. En dit is nog maar het gedeelte over heksen in media en populaire beeldvorming. Zwerkballen,...

Lees meer
Recensie

Schuldbesef en schaamte

De Duitse historicus Joachim Fest (1926-2006) worstelde een leven lang met vragen rond schuld, schaamte en vertrouwen. Als biograaf van Hitler en vooral van Albert Speer trachtte hij het wezen van het kwaad aan te wijzen. Speer was het moeilijkste geval, want met hetzelfde gemak waarmee Speer Hitlers lieveling en bewapeningsminister kon worden, wentelde hij...

Lees meer
Loginmenu afsluiten