Alle artikelen
door Geertje Dekkers
‘De arts Jan Swammerdam (1637-1680) was ontzettend ambitieus. Hij wilde roem vergaren met zijn anatomische ontdekkingen. Daar kwam bij dat hij erg handig was met de microscoop en slim in het opzetten van experimenten. Daardoor heeft hij belangrijke anatomische vondsten gedaan bij mensen en bij dieren, en om die reden kennen wij hem nu nog,’ zegt historicus Luuc Kooijmans, auteur van het recent verschenen Gevaarlijke kennis. Inzicht en angst in de dagen van Jan Swammerdam.
Eerdere boeken van Kooijmans gingen ook over de zeventiende en achttiende eeuw; over de betekenis van vriendschap in die tijd bijvoorbeeld, of over het regentendom. Gevaarlijke kennis is zijn tweede boek met een medisch onderwerp; hiervoor schreef hij een biografie van arts en anatoom Frederik Ruysch (1638-1731), en momenteel werkt hij aan een boek over Herman Boerhaave (1668-1738), in zijn tijd een wereldberoemd arts.
Kooijmans: ‘In de tijd van Swammerdam voeren vrijwel alle artsen blind op wat Galenus, een Grieks-Romeinse arts uit de tweede eeuw na Christus, had gezegd. Maar onderzoekers als Swammerdam vertrouwden daar niet langer op. Ze deden zelf anatomisch onderzoek en ontdekten dat Galenus het vaak verkeerd had gehad.’
Zo had Galenus beweerd dat vrouwen zaad produceerden, net als mannen. Het vrouwelijke zaad zou dienen als voedsel voor de vrucht. Toen Swammerdam aan het begin van zijn carrière stond, werd ontdekt dat de vrouwelijke ‘ballen’ (die we nu eierstokken noemen) vol zaten met blaasjes. Swammerdam bedacht dat die blaasjes wel eens eieren konden zijn, vergelijkbaar met de eieren van vogels. ‘Dat wist hij te bewijzen op basis van uitgebreid onderzoek van de vrouwelijke voortplantingsorganen,’ vertelt Kooijmans. ‘Zo is hij altijd blijven werken: niet leunen op antieke autoriteiten maar zelf heel precies ontleden en kijken.’
Dat nieuwe, nauwkeurige onderzoek is een belangrijk onderwerp in Gevaarlijke kennis. Kooijmans beschrijft uitvoerig het anatomische werk van Swammerdam en geleerden om hem heen, onder wie de Deen Niels Stensen (1638-1686), die ook een grote rol speelt in het boek.
‘In zijn onderzoek trok Stensen helemaal zijn eigen lijn en daar bewonder ik hem om,’ zegt Kooijmans. ‘Als student in Amsterdam bijvoorbeeld, vond hij in een schapenkop een gangetje tussen het oor en de mondholte. In de literatuur stond daar niets over en de docent bij wie hij in de kost was, Gerard Blaes, dacht dat Stensen het zelf had veroorzaakt tijdens zijn onderzoek. Of misschien was het een speling der natuur. Maar Stensen liet zich niet ontmoedigen en keek of hij het gangetje ook bij andere diersoorten kon vinden. Dat was het geval. Op deze eigenzinnige manier deed hij zijn eerste anatomische ontdekking, die Blaes overigens later voor zichzelf zou proberen op te eisen.’
Er bestaat een parallel tussen de werkwijze van Swammerdam en Stensen en die van Kooijmans zelf. Ook Kooijmans verlaat zich niet graag op autoriteiten en haalt zoveel mogelijk informatie uit eigen onderzoek. Zijn boeken zijn dan ook altijd gebaseerd op uitvoerige bestudering van de bronnen. ‘Er bestaan altijd allerlei mythes over historische personen. Over Swammerdam wordt bijvoorbeeld geschreven dat hij van zijn vader eigenlijk theologie had moeten studeren. Maar dat heb ik nergens kunnen vinden.’
In zijn beschrijving van de gebeurtenissen blijft Kooijmans opvallend dicht bij de bronnen. In Gevaarlijke kennis analyseert hij weinig. ‘Ik probeer zo min mogelijk vanuit het heden naar het verleden terug te kijken. Ik probeer mezelf te verplaatsen in de gedachtewereld van mensen in de periode rond 1660. Volgens mij kom je zo het dichtst mogelijk bij hun ervaring van het leven.’
Want dat is waar het Kooijmans om gaat: het denken van figuren uit het verleden zo dicht mogelijk naderen. Daarom besteedt hij opvallend veel aandacht aan het persoonlijke leven van de hoofdpersonen, voor zover dat uit de bronnen naar voren komt. Zo gaat hij uitvoerig in op de geloofscrisis die Swammerdam doormaakte, net als veel van zijn collega-onderzoekers, onder wie Stensen. Die problemen kwamen vaak voort uit een botsing tussen de nieuwe vondsten en het geloof. Vandaar de titel Gevaarlijke kennis.
‘Bij Swammerdam had de crisis ook veel te maken met zijn gefrustreerde ambities,’zegt Kooijmans. ‘Hij had namelijk nooit een maatschappelijke positie weten te veroveren. Hij deed zijn onderzoek op de zolder van het huis van zijn vader. En meer dan eens dreigden anderen er met zijn vondsten vandoor te gaan. Swammerdam raakte er overspannen van.’
En toen was daar Antoinette Bourignon, een sekteleidster die zei dat ze gestuurd werd door de heilige geest. Kooijmans: ‘Bij haar zocht Swammerdam verlossing van zijn brandende ambitie. Hij stopte met zijn onderzoek en voegde zich in september 1675 bij haar.’ Maar Bourignon viel tegen. Ze bleek bijvoorbeeld geheel ongefundeerde meningen te hebben, die ze desondanks heel stellig verkondigde, en ze zondigde vaak tegen haar eigen regels. ‘Swammerdam verliet Bourignon in 1676 en stortte zich weer op zijn insectenonderzoek,’ zegt Kooijmans. ‘Maar er was wel iets veranderd sinds hij bij haar was geweest. Hij had besloten zijn ambitie te laten varen en alleen nog te werken voor de glorie van God.’
Swammerdam wilde God eren door de wereld te laten zien hoe ingenieus insecten in elkaar zaten. In hun vernuftige bouw zag hij de hand van de Schepper. De laatste jaren van zijn leven wijdde hij daarom aan een groot insectenboek dat moest aantonen hoe goed God al die kleine, ogenschijnlijk nietige beestjes had geschapen. Begin 1679 was het boek klaar en een jaar later stierf Swammerdam, pas 43 jaar oud. Het zou nog bijna zestig jaar duren voor zijn hoofdwerk werd gepubliceerd: de Bijbel der Natuure.
Luuc Kooijmans, Gevaarlijke kennis. Inzicht en angst in de dagen van Jan Swammerdam. 377 p. Bert Bakker, € 37,50
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Niet leunen op autoriteiten
De zeventiende-eeuwse arts Jan Swammerdam ontdekte dat vrouwen geen zaad produceren, maar eitjes. ‘Zo is hij altijd blijven werken: niet leunen op antieke autoriteiten maar zelf heel precies ontleden en kijken,’ zegt historicus Luuc Kooijmans, die een boek schreef over het werk van Swammerdam en de geleerden om hem heen. Ook zelf baseert Kooijmans zijn...
‘Poetin is de nieuwe tsaar van Rusland’
Anton van Hooff: ‘Daar ben ik het hartgrondig mee eens. Mijn vrienden in Rusland – die behoren tot de steeds kleiner wordende groep van Russen die nog in democratie geloven – zijn verbijsterd over de verering die Poetin ten deel valt.Die persoonsverheerlijking komt deels voort uit het feit dat hij de traditionele rol van “vadertje...
Forum
‘Wij hebben als kinderen de crisis van de jaren dertig meegemaakt en de huidige is in geen enkel opzicht hiermee te vergelijken,’ schrijft B. van Raalte. Hij is het eens met de stelling: ‘De huidige crisis lijkt in niets op die van de jaren dertig.’ Van de 217 forumdeelnemers deelt 47 procent die mening. Daarentegen...
LEZERSFORUM: ‘Je luistert naar je geweten of niet’
‘Een echte held heeft recht op waardering, waar de echte meeloper met de bezetter onze afkeuring verdient. Nog steeds, als signaal voor nu en later.’ Dat schrijft J. Keuken, een van de 255 deelnemers aan het forum. Van hen is 68 procent het eens met de stelling: ‘Er is wel degelijk onderscheid te maken tussen...
‘Ik probeer recht te doen aan de beleving van soldaten’
‘De gevechten van D-day en de strijd in Normandië die erop volgde waren net zo wreed en bloeddorstig als die aan het oostfront. Dat hebben historici tot nu toe te weinig beseft.’ Dat zegt de Britse militair historicus Antony Beevor, auteur van het recent verschenen D-day. Zoals hij zelf zegt, is dit het eerste overzichtswerk...
Romeinse keizers dachten te veel aan zichzelf
‘Het Romeinse Rijk is van binnenuit weggerot,’ zegt de Britse militair historicus van de Oudheid Adrian Goldsworthy. ‘De Romeinen hebben zichzelf de val van het rijk aangedaan.’ Recent verscheen van Goldsworthy De val van Rome, over een van de grote vragen uit de geschiedenis: waarom ging het Romeinse Rijk ten onder? Goldsworthy is in Engeland...
‘Dat zij vaak autoritair optrad zij haar vergeven’
Wilhelmina is de belangrijkste koningin die Nederland ooit heeft gehad. Dat vindt 58 procent van de lezers van Historisch Nieuwsblad. De vraag luidde: ‘Welke koningin heeft het meest betekend voor Nederland?’ Van de 285 deelnemers koos 26 procent voor Juliana, die daarmee op de tweede plaats is geëindigd. De huidige koningin Beatrix sluit de rij...
Je begint toch niet met het toetje?
‘Het Nationaal Historisch Museum zal zich moeten richten op de gemiddeld geïnteresseerde Nederlander. En voor hem is geschiedenis chronologisch.’ Dat schrijft R.E. Morees in zijn reactie op de forumstelling van afgelopen maand. Die luidde: ‘Het Nationaal Historisch Museum (NHM) moet de geschiedenis van Nederland presenteren als een chronologisch verhaal.’ In totaal hebben 389 lezers van...
‘Eigen organisaties hielpen nieuwkomers integreren’
‘Migrantenorganisaties zijn de afgelopen 65 jaar erg belangrijk geweest voor de samenleving,’ zegt Ulbe Bosma, historicus aan het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis. ‘Voor de opvang van Indische migranten vlak na de oorlog, bijvoorbeeld. De verzorgingsstaat bestond nog niet en de Indische immigranten hielpen elkaar. Of neem de tijd van de Molukse treinkapingen. Toen en...
‘Weg met sneaky gedoe rond koningshuis’
‘Het is kul om te beweren dat het Koninklijk Huisarchief privé is. Het koningshuis is een publiek instituut.’ Dat schrijft L. van Houten, een van de 332 lezers van Historisch Nieuwsblad die reageerden op de forumstelling van afgelopen maand. Die luidde: ‘De regering moet ervoor zorgen dat alle stukken van het Koninklijk Huisarchief die betrekking...
STELLING: ‘Nederland moet in de onderhandelingen met de Antillen meer rekening houden met de koloniale trauma’s’
Anton van Hooff ‘Op de Antillen wordt op onverantwoorde wijze “staatje gespeeld”, met het Koninkrijk der Nederlanden als financieel vangnet. Er zijn enorme regeringsapparaten opgebouwd, waarvan veel lokale mensen afhankelijk zijn. Een eiland als Aruba, met nog geen 100.000 inwoners en de grootte van Texel, heeft een eigen universiteit en politiek bestuurders die zich laten...
‘De vrijheid van meningsuiting is in Nederland altijd beperkt geweest’
In 2009 legde Historisch Nieuwsblad een panel historici de volgende stelling voor: ‘De vrijheid van meningsuiting is in Nederland altijd beperkt geweest.’ Ruth Oldenziel: ‘Er is in Nederland altijd sprake geweest van een delicaat evenwicht tussen rechten als die op vrije meningsuiting en de persoonlijke verantwoordelijkheid van de burger. Het is uiteindelijk aan de rechter om te...
