Home ‘De nazi’s dachten als kolonialen’

‘De nazi’s dachten als kolonialen’

  • Gepubliceerd op: 23 juni 2009
  • Laatste update 07 apr 2020
  • Auteur:
    Geertje Dekkers

Het is de taak van Duitsland om de leiding in Europa over te nemen, zei jurist en nazisympathisant Carl Schmitt in april 1939. De Volkenbond had afgedaan en daarom moest Duitsland de regio nieuwe stabiliteit geven. ‘Die manier van denken lag aan de basis van de Duitse gebiedsuitbreidingen,’ zegt de Engelse historicus Mark Mazower, die doceert aan Columbia University. Van Mazower verscheen dit jaar Hitler’s Empire. Nazi Rule in Occupied Europe, onlangs vertaald als Hitlers wereldrijk.

‘De manier van denken van de nazi’s leek sterk op koloniale opvattingen die heersten in Frankrijk, Engeland en Nederland,’ zegt Mazower. ‘We zijn geneigd kolonialisme te beschouwen als iets wat zich afspeelde in andere delen van de wereld. Maar in feite deden de Duitsers hetzelfde in Oost-Europa als andere Europeanen in hun koloniën: ze namen de macht over in de overtuiging dat zij superieur waren en stelden voor zichzelf andere regels op dan voor hun ondergeschikten.’ In dat opzicht was Hitlers Derde Rijk volgens Mazower minder uitzonderlijk dan vaak wordt gedacht.

‘Hitler zag een sterk Europa onder leiding van Duitsland als de oplossing van tal van politieke problemen, zoals de opkomst van de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie, de instabiliteit van Europa en het vermeende rassenprobleem.’ Bovendien had Duitsland zelf nooit een koloniaal rijk opgebouwd buiten Europa, zoals andere West-Europese mogendheden. In dat opzicht waren de Duitse veroveringen binnen Europa te beschouwen als een inhaalslag.

De nazi’s keken deze opvattingen onder meer af van de Verenigde Staten met hun Monroe-doctrine. Die wees elke inmenging van buitenaf af, ook als de Verenigde Staten hun gebied uitbreidden. Zo moest het ook in Europa gaan: als Duitsland de rest van het werelddeel aan zich onderwierp, had niemand daar iets mee te maken – de failliete Volkenbond niet en de Amerikanen ook niet.

‘Hitler had ook veel bewondering voor het koloniale wereldrijk dat de Engelsen hadden opgebouwd,’ zegt Mazower. ‘Hij was zeer te spreken over de manier waarop ze dat bestuurden.’ Hun ondernemende, energieke en onbuigzame karakter was volgens Hitler uitermate geschikt om lagere volkeren te leiden. Wat Hitler betrof hoefde het Britse koloniale rijk dan ook helemaal niet te verdwijnen, temeer niet omdat hij ervan overtuigd was dat de Engelsen na verloop van tijd minder vijandig tegenover nazi-Duitsland zouden komen te staan. Dat Japan uiteindelijk Duitslands bondgenoot in Azië zou worden, had Hitler dan ook lang niet voorzien.

Intussen kregen de nazi’s problemen met hun eigen theorie, in de eerste plaats in Oost-Europa. Mazower: ‘Omdat de nazi’s zo sterk neerkeken op de Slaven, voerden ze in die landen een louter destructief bewind.’ Een plan voor opbouw in de verdere toekomst leek er niet te zijn.

‘In het westen wist Hitler niet hoe hij zich moest opstellen tegen onderworpen volkeren als de Fransen en de Noren,’ zegt Mazower. ‘In de opvatting van de nazi’s waren zij niet zo minderwaardig als de Slaven en daarom had Hitler geen idee hoe hij die landen eigenlijk moest regeren.’

Binnen de relaties met Spanje en Italië, ten slotte, stelden de Duitsers zich opnieuw superieur op. ‘Ze keken neer op de Italianen en de Spanjaarden die met hen mee kwamen vechten. Daardoor hebben ze nooit goed met andere fascisten samengewerkt.’

Het is opvallend hoe slecht de nazi’s hun plannen van tevoren hadden doordacht, vindt Mazower. Aanvankelijk werkte de tactiek van ongekend snelle veroveringen, maar uiteindelijk liep deze weg dood. Al snel kwam er een groot verschil tussen de door Duitsland bezette gebieden en de traditionele koloniën aan het licht. Mazower: ‘De snelheid van de veroveringen en de mate van destructie onder Hitler waren ongekend. De koloniale mogendheden hebben op vreselijke manieren huisgehouden, maar nooit met de vernietigende doelgerichtheid van Hitler.’

Volgens Mazower openden de misdaden van de nazi’s veel West-Europeanen de ogen voor de onrechtvaardigheid van hun eigen koloniale regimes. ‘Dat betekende natuurlijk niet dat daarmee in één keer alle koloniën zelfbestuur kregen.’ Het verzet tegen de westerse overheersing kwam vooral uit de koloniën zelf en de overheersers waren aanvankelijk niet van plan daaraan toe te geven. ‘Maar toch was er na de Tweede Wereldoorlog iets veranderd,’ benadrukt Mazower. Het geloof in de blanke superioriteit wankelde. Zo bevorderde de val van het laatste Europese koloniale rijk het einde van alle andere.

Mark Mazower, Hitlers wereldrijk. De overheersing van Europa door de nazi’s. 850 p. Contact, € 69,95 (verschijnt februari 2009)

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Historischnieuwsblad.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste historische verhalen door toonaangevende historici. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand, de eerste maand €1,99. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Nieuwste berichten

Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Artikel

Dissident ging liever naar het strafkamp dan op de vlucht

Net als Aleksej Navalny besloot de Duitse dissident Carl von Ossietzky zijn land niet te ontvluchten toen hij gevaar liep. Hij wist dat hij bovenaan de zwarte lijst van de nazi’s stond, maar bleef toch in Berlijn toen Hitler in 1933 de macht greep. ‘De opposant die over de grens vlucht, werpt al snel holle frasen zijn land in,’ meende hij. Die moed bekocht hij met de dood in een concentratiekamp.

Lees meer
Waffen SS'ers in Vught
Waffen SS'ers in Vught
Interview

‘Waffen-SS’ers dachten dat het verleden niet lang aan hen zou kleven’

Hoewel ze geen paspoort meer hebben, blijven veel Syriëgangers toch in Nederland. Ook in 1945 verloren mannen die zich bij de Duitsers hadden aangesloten hun Nederlanderschap. Maar de omgang met deze Waffen-SS’ers en de Syriëgangers verschilt volgens historicus Peter Romijn. ‘De huidige wetgeving draait om uitstoting, maar na de Tweede Wereldoorlog was ook sprake van re-integratie.’

Lees meer
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Artikel

Een presidentskandidaat dump je niet zomaar

Terwijl Donald Trump en Joe Biden zich opmaken voor de verkiezingsstrijd, gaan er bij hun partijen stemmen op om alsnog voor een andere presidentskandidaat te kiezen. Maar het verleden leert dat het lastig is om een leidende kandidaat opzij te zetten.

Lees meer
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Artikel

De populistische Gracchen beloofden gouden bergen

Populistische politici zijn van alle tijden. Na een mislukte carrière zag de Romein Tiberius Gracchus nog maar één uitweg: hij werd een volkstribuun die het volk beloofde wat het wilde horen. Of zijn plannen uitvoerbaar waren, deed er niet toe. Het ging hem om de macht. En dat gold ook voor zijn broer en opvolger Gaius.

Lees meer