Home Afdalen in de hel van Srebrenica

Afdalen in de hel van Srebrenica

  • Gepubliceerd op: 23 juni 2009
  • Laatste update 07 apr 2020
  • Auteur:
    Doeko Bosscher

‘Een mensenpakhuis’ noemt Selma Leydesdorff het stadje Srebrenica in haar boek over de vrouwen die getuigen en slachtoffers waren. Nederlandse blauwhelmen bewaakten de safe area, die in het begin van de Bosnische oorlog (1992) korte tijd in Servische handen was geweest, maar daarna juist een wijkplaats werd voor moslims uit de wijde omgeving.

Het pakhuis raakte overvol, ook met emoties. Talloze levens waren volledig overhoopgegooid. Buren, vrienden, zelfs familieleden van de vluchtelingen hadden zich in een orkaan van etnische waanzin onverwachts als bloeddorstige monsters ontpopt. De leegte achter ons laten is behalve een indrukwekkende staalkaart van wat mensen op drift elkaar kunnen aandoen vooral het verslag van een gelaagd verwerkingsproces.

Het grote verdriet deed zich al meteen bij het op de vlucht slaan voelen, dus lang voor de slachting van 1995 die van het begrip ‘safe area’ een farce maakte. De manier waarop zij dit tot de lezer laat doordringen is een van Leydesdorffs verdiensten. Haar boek gaat bijna meer over de gemoedstoestand van vluchtelingen die van hun hele verleden zijn losgesneden dan over die van overlevenden.

Leydesdorff legt allerlei gradaties van ontworteling bloot. Eens vluchteling, altijd vluchteling. Dat geldt voor alle ontheemden, maar verreweg het meest beschadigd zijn de weduwen die meer dan tien jaar na de moordpartijen nog altijd in kampen verblijven. ‘Een leven te hebben dat op geen enkele manier tot rust is gekomen’ is een hel.

Wie het hellevuur wil schetsen, moet in de hel durven afdalen. Leydesdorff is alle treden naar beneden af gelopen. Dat zegt iets over haar moed en siert haar ook in andere opzichten, maar het levert ook problemen op. Was de verregaande solidariteit waarin zij haar pen doopt er al voordat zij aan haar reis langs de kampen en tal van verspreid wonende ‘vrouwen van Srebrenica’ begon, of groeide die pas gaandeweg? En welke betekenis moeten de geïnventariseerde herinneringen krijgen? Leydesdorff relativeert ze zelf: de complete herinnering is vaak te verwarrend, en daarom wordt een deel uitgeschakeld.

Het zou absurd zijn het nut van Leydesdorffs onderneming te ontkennen. Terecht stelt zij dat de Nederlandse discussies over Srebrenica eenzijdig zijn geweest. Die werden vanaf het begin door de vraag naar ‘schuld of geen schuld’ gethematiseerd. In zijn schaamte en zijn haast om het eigen straatje schoon te vegen heeft Nederland er van alles bij gesleept om het gebeurde logisch te verklaren. Al doende maakte men de getroffenen soms tot een deel van de oorzaak – een geval van blaming the victim – in plaats van zich te bekommeren om hun existentiële nood. Dat er behoefte bestond aan een tegenwicht heeft de auteur ingezien én aangetoond.

Helaas laat Leydesdorff het daar niet bij. Ze roept de visie van de slachtoffers op het falen van Dutchbat nogal onverhuld uit tot norm voor een zuiver historisch oordeel. De rapporten van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie en de enquêtecommissie serveert zij in dezelfde geest af. Dat is te betreuren, want waar de opgetekende ervaringen van de vrouwen van Srebrenica ook goed voor zijn (ons onthutsen bijvoorbeeld!), in de polemiek die de auteur ermee begint schieten ze hun doel voorbij.

Wat moeten we met een serie uithalen naar zo’n beetje alle Nederlandse actoren, als toegift in een boek dat zijn zeggingskracht juist ontleent aan het feit dat het geen poging doet de herinnering stelselmatig met feiten te confronteren? Het lijden van de vrouwen van Srebrenica verdient een meer prominente plaats in ons historisch besef. De andere dimensies van het drama zijn niettemin meer dan een schimpscheut waard. Wie de rol van rechter opeist, dient ook die weg helemaal af te lopen.

Doeko Bosscher is hoogleraar eigentijdse geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Selma Leydesdorff
De leegte achter ons laten. Een geschiedenis van de vrouwen van Srebrenica
352 p. Bert Bakker, € 19,95

door Doeko Bosscher
 

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Historischnieuwsblad.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste historische verhalen door toonaangevende historici. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand, de eerste maand €1,99. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Nieuwste berichten

Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Artikel

Dissident ging liever naar het strafkamp dan op de vlucht

Net als Aleksej Navalny besloot de Duitse dissident Carl von Ossietzky zijn land niet te ontvluchten toen hij gevaar liep. Hij wist dat hij bovenaan de zwarte lijst van de nazi’s stond, maar bleef toch in Berlijn toen Hitler in 1933 de macht greep. ‘De opposant die over de grens vlucht, werpt al snel holle frasen zijn land in,’ meende hij. Die moed bekocht hij met de dood in een concentratiekamp.

Lees meer
Waffen SS'ers in Vught
Waffen SS'ers in Vught
Interview

‘Waffen-SS’ers dachten dat het verleden niet lang aan hen zou kleven’

Hoewel ze geen paspoort meer hebben, blijven veel Syriëgangers toch in Nederland. Ook in 1945 verloren mannen die zich bij de Duitsers hadden aangesloten hun Nederlanderschap. Maar de omgang met deze Waffen-SS’ers en de Syriëgangers verschilt volgens historicus Peter Romijn. ‘De huidige wetgeving draait om uitstoting, maar na de Tweede Wereldoorlog was ook sprake van re-integratie.’

Lees meer
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Artikel

Een presidentskandidaat dump je niet zomaar

Terwijl Donald Trump en Joe Biden zich opmaken voor de verkiezingsstrijd, gaan er bij hun partijen stemmen op om alsnog voor een andere presidentskandidaat te kiezen. Maar het verleden leert dat het lastig is om een leidende kandidaat opzij te zetten.

Lees meer
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Artikel

De populistische Gracchen beloofden gouden bergen

Populistische politici zijn van alle tijden. Na een mislukte carrière zag de Romein Tiberius Gracchus nog maar één uitweg: hij werd een volkstribuun die het volk beloofde wat het wilde horen. Of zijn plannen uitvoerbaar waren, deed er niet toe. Het ging hem om de macht. En dat gold ook voor zijn broer en opvolger Gaius.

Lees meer