Alle artikelen
‘Politiek en herinnering zijn nauw verweven,’ stelt Gert Oostindie in zijn recente oratie Slavernij, trauma en canon, die hij uitsprak bij het aanvaarden van de leerstoel Caraïbische geschiedenis aan de Universiteit Leiden. Volgens Oostindie zijn politieke invloeden vooral merkbaar in de canonisering van onze koloniale geschiedenis.
door Bas Kromhout
In de canon van de commissie-Van Oostrom concentreren vijf van de vijftig ‘vensters’ zich op onze koloniale geschiedenis en haar erfenissen. Dat is veel meer dan enkele decennia geleden het geval zou zijn geweest, zegt Gert Oostindie. Volgens de hoogleraar past deze ‘herontdekking’ van ons koloniaal verleden ‘binnen een breder maatschappelijk patroon van een, vaak schuldbewust, ruimte geven aan de nazaten van slachtoffers van onze geschiedenis. De maatschappelijke en vooral politieke bereidheid om oud leed en resulterend “trauma” te erkennen en “recht te doen” is sterk toegenomen, mede met het oog op insluiting en pacificatie.’
Oostindie juicht alle aandacht voor het koloniaal verleden toe. Maar hij waarschuwt ook dat de nieuwe situatie niet mag leiden tot ‘een debat waarin de spelers uitsluitend interesse hebben in het eigen perspectief’. Het resultaat daarvan zou een ‘balkanisering van het verleden’ zijn: ‘Iedereen voegt het eigene toe, het grote verhaal wordt onzichtbaar achter alle kleine vertogen.’
Want hoe moeten we de koloniale geschiedenis canoniseren met de huidige verscheidenheid aan historische perspectieven en gevoeligheden in onze multiculturele samenleving? In Nederland, zegt Oostindie, komt daar bovendien nog een opmerkelijke tweedeling bij. ‘Met een boude generalisering: bij migranten uit “de Oost” leeft er minder pijn over het kolonialisme zelf dan over de manier waarop dat abrupt tot een einde kwam. Migranten uit “de West”, in ieder geval die van Afrikaanse herkomst, hebben juist meer moeite met het kolonialisme op zich en in het bijzonder met de slavernij.’
De wens om alle migrantengemeenschappen én de traditionele ‘witte’ visie tegemoet te komen, kan leiden tot een schizofrene omgang met ons verleden. Oostindie illustreert dit met het optreden van de koningin in 2002, die binnen enkele maanden tijd zowel de oprichting van de VOC feestelijk herdacht als berouwvol het Nationaal Monument Nederlands Slavernijverleden onthulde. Dit terwijl de gelauwerde VOC zich evenzeer als de West-Indische Compagnie met grootschalige mensenhandel bezighield.
‘Schattingen van de omvang van de slavenhandel van de VOC liggen rond een half miljoen, ongeveer in dezelfde orde van grootte dus als de Atlantische slavenhandel.’ In de hedendaagse ‘Indische’ beleving van de geschiedenis speelt de slavernijgeschiedenis in de Oost echter geen enkele rol, in tegenstelling tot de beleving van de nazaten van slaven uit ‘de West’ – sommigen van hen ervaren de slavernij en haar nasleep zelfs als collectief trauma. ‘Daarom associëren wij onze slavernij alleen maar met de West,’ aldus Oostindie.
Hoe moet de historicus dit soort valkuilen nu vermijden? Door zich, waar het maatschappelijk gevoelige onderwerpen als ‘de slavernij’ betreft, zo afzijdig mogelijk te houden van het gepolitiseerde debat rond onze nationale geschiedenis? Oostindie vindt dat een heilloze opstelling. ‘De historicus opereert niet in een vacuüm. Veel vragen die nu over de Caraïbische slavernij worden gesteld zijn recent op de agenda gezet door nazaten die hún perspectieven verwoorden. Onderzoek naar die nieuwe vragen leidt tot nieuwe inzichten en een beter begrip van het verleden.’
Volgens Oostindie is het bovendien van belang dat ‘autochtone’ Nederlanders gaan inzien dat voor Nederlandse nazaten van slaven het slavernijverleden net zo’n ‘schragende, emotionerende herinnering’ is als de Duitse bezetting voor ‘witte Nederlanders’. Hij ziet daarom, wat het slavernijverleden betreft, een parallel met de opvatting van Hans Blom dat geen historicus van de Tweede Wereldoorlog zich kan onttrekken aan debatten over moraliteit, omdat deze zich daarmee buiten de maatschappij zou plaatsen.
‘“Witte” historici doen er extra goed aan zich bewust te zijn van hun eigen oogkleppen, zich te verdiepen in de optiek van de nazaten – en hen daarbij niet alleen te beschouwen als informanten. Uiteindelijk gaat het erom studie en begrip van slavernij en nasleep zo’n draai te geven dat de kwestie zwart versus wit minder nadrukkelijk gaat spelen. Het opleiden van historici met Caraïbische wortels is daarbij een onmisbaar element.’
De oratie van Gert Oostindie is te vinden op de website van de Universiteit Leiden en verschijnt in bewerkte vorm in het Tijdschrift voor Geschiedenis, 2008/1.
In samenwerking met het NiNsee organiseert Historisch Nieuwsblad een middag over de erfenis van het slavernijverleden. Lezers van Historisch Nieuwsblad kunnen de middag gratis bezoeken. Voor meer informatie zie de lezersaanbieding op bladzijde 25.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
De Vooruitgang
‘Politiek en herinnering zijn nauw verweven,’ stelt Gert Oostindie in zijn recente oratie Slavernij, trauma en canon, die hij uitsprak bij het aanvaarden van de leerstoel Caraïbische geschiedenis aan de Universiteit Leiden. Volgens Oostindie zijn politieke invloeden vooral merkbaar in de canonisering van onze koloniale geschiedenis. door Bas Kromhout In de canon van de commissie-Van...
Lessen
Verlichtingsdenkers doorbraken het middeleeuwse taboe op geluk. Sindsdien staat niet de redding van de ziel voorop, maar een zo plezierig mogelijk leven. Geluk blijkt echter niet haalbaar zonder zingeving. door Bas Kromhout ‘Geluk was in de achttiende eeuw een modeonderwerp,’ schrijft Peter Buijs in zijn proefschrift De eeuw van het geluk. Nederlandse opvattingen over geluk...
Morfinomanie
In kringen van de Parijse ‘beau monde’ was drugsgebruik en -verslaving eind negentiende eeuw een veel voorkomend fenomeen. Vooral het gebruik van morfine was wijdverbreid en riep verschillende reacties op, zo stelt Jos ten Berge in het artikel ‘In een zacht suizende extaze’. Morfinisme en morfinomanie in decadent Parijs, een iconografie’ in De Negentiende Eeuw...
Lessen
In de jaren zestig wierf Nederland gastarbeiders om de economische groei op peil te houden. Nog steeds hebben werkgevers behoefte aan arbeidsimmigranten, maar nu blijven de grenzen dicht. Al in 1960 waarschuwde minister Marge Klompé van Maatschappelijk Werk dat gastarbeiders zich blijvend in Nederland zouden vestigen. Weinigen sloegen acht op haar woorden. De Nederlandse economie...
Gezien
TENTOONSTELLING door Antoine Verbij / Berlijn Edelmensch Winnetou De schat in het Zilvermeer, wie kent het niet? Miljoenen pubers over de hele wereld hebben met de zaklantaarn onder de deken het verhaal van Old Shatterhand en zijn indianenvriend Winnetou gelezen. Voor hen was het boek van de Duitse schrijver Karl May de eerste kennismaking met...
Auke van der Woud: Een nieuwe wereld
Nog niet zo heel lang geleden was het bon ton om een zorgelijk gezicht te trekken zodra de moderne, westerse samenleving ter sprake kwam. Die had toch maar voor veel ellende gezorgd, zoals uitbuiting, oorlogen, milieuvervuiling, vervreemding en een inhoudsloze, louter op consumptie en fun gerichte massacultuur. Sinds die heldere septemberochtend zes jaar geleden, toen...
Frankrijk in Oorlog
Henk Wesseling houdt van grote onderwerpen. Hij schreef onder meer een geschiedenis van de Europese expansie in Afrika en een historie van het Europese imperialisme. Ook in dit werk neemt hij een groot onderwerp onder handen: de geschiedenis van Frankrijk in oorlog in de kleine eeuw 1870-1962. Het boek is ontstaan uit verwondering over de...
Bart Slijper: Van alle dingen los
Onlangs verscheen de biografie van J.C. Bloem. Het is nog niet zo lang geleden dat biografieën vaak schandaalboekjes waren, of juist heiligenbeschrijvingen. Pas redelijk recent wordt het genre serieus genomen en leveren biografieën een bijdrage aan beter begrip van het verleden. Dat geldt ook voor Bart Slijpers biografie van Bloem. door Hans Renders Bloems wereld...
Geschiedenis van Amsterdam IV
Piet de Rooy (red.)Geschiedenis van Amsterdam 1900-2000. Tweestrijd om de hoofdstad 657 p. SUN, € 44,50 Geschiedenis van Amsterdam IV Frans Smits interviewt Ed van Thijn ‘De serie Geschiedenis van Amsterdam bestaat uit vier delen (deel I over de Middeleeuwen, deel II over de Gouden Eeuw, deel III over de negentiende eeuw en deel IV...
Willem Otterspeer: Orde en Trouw
Willem Otterspeer: Orde en Trouw Met zekerheid, zo houdt Johan Huizinga ons voor, weet de historicus over het verleden niets te zeggen. Hooguit is het ons gegeven het verleden in samenhang te begrijpen. Dat geldt ook voor Huizinga zelf. Willem Otterspeer heeft in zijn Orde en trouw het leven en werk van Huizinga in samenhang...
‘Wonen’ thema Week van de Geschiedenis 2007
De Week van de Geschiedenis is in aantocht, met dit jaar meer aanmeldingen dan ooit. Van 12 tot en met 21 oktober is het zo ver. In oktober aanstaande vindt de vierde Week van de Geschiedenis plaats, en de bedrijvigheid in historisch minnend Nederland neemt toe. Organisator Anno registreerde vorig jaar 610 activiteiten; het aantal...
Hoogleraar oude geschiedenis Fik Meijer neemt afscheid
Zijn 65ste verjaardag viel midden in de grote vakantie, maar pas in december volgt de officiële afscheidsrede van hoogleraar oude geschiedenis Fik Meijer in de aula van de Universiteit van Amsterdam. door Maria van Haperen ‘Ongetwijfeld komen daarin constante emoties als afgunst, nijd, maar ook schoonheid aan bod. Hoe gingen mensen daarmee om?’ Hardop overpeinst...