Alle artikelen
Op een stormachtige vrijdag in november maakten we de oversteek naar Schiermonnikoog om een weekend uit te waaien. Op Schier bestaat nauwelijks gemotoriseerd verkeer. Een enkele eilandbewoner heeft ontheffing voor een auto, maar verder gaat alles per fiets of te voet. Dat trekt rustzoekers, vogelaars en hondenbezitters aan. De boot was volgepakt met kalme, warm aangeklede mensen en ongeduldig aan hun riem rukkende honden. De noordwesterstorm, die net van windkracht 9 was afgezwakt tot een stevige 7 à 8, zwiepte het Waddenwater op tot een kolkende grijze massa. Het isolement van het eiland werd daardoor benadrukt. Lage, jagende luchten, striemend zand. Herfsttij.
De vuurtoren en de watertoren zijn de hoogste gebouwen op het eiland. De huizen liggen op ooghoogte netjes aaneengerijd langs stille, ruime straten of verscholen in het duin. In de loop van het weekend kom je steeds de gasten tegen die met dezelfde boot zijn gekomen en die misschien met dezelfde boot weer terug zullen gaan. En je ontmoet stilte. De zondagochtend is zo mogelijk nog stiller dan de zaterdag. Nergens het gedreun van autowegen op de achtergrond, nergens het diepe zoemen van de stad. Alleen de zee en de wind en de meeuwen en het kleppen van de kerkklok.
Op de boot terug zag ik een eenzame figuur door de passagiersruimte scharrelen. Een donkere man, gekleed in een ski-jack, ijsmuts op het hoofd, die ik terecht of ten onrechte kwalificeerde als een asielzoeker. Hij zag er verloren en verdwaald uit. Centra voor asielzoekers worden veelal gevestigd op de meest winderige en afgelegen plaatsen van Nederland, als het ware met de onuitgesproken boodschap: Willen jullie hier nou echt blijven? Weten jullie dat zeker?
Toen ik die man zag, besefte ik opeens waarheen de reis naar Schiermonnikoog ons had gevoerd. We hadden niet alleen door de ruimte gereisd, maar ook door de tijd. Ik zeg dit niet met een nostalgisch verlangen naar het verleden, maar met een zekere verbazing dat dat verleden enerzijds nog zo naadloos aansluit op de herinnering dat je nauwelijks beseft in het verleden te zijn beland, maar anderzijds onbereikbaar ver weg is.
Er is een verschil tussen de werkelijkheid, de ervaring van de werkelijkheid, en de interpretatie van de werkelijkheid. Er zijn in Nederland meer dorpen en buurtschappen als Schiermonnikoog, waar de tijd lijkt te hebben stilgestaan, en waar uitsluitend besmuikt geplaatste schotelantennes duidelijk maken dat de grote wereld via de televisie heus wel doordringt in de huiskamers. Het is heel goed mogelijk dat de inwoners van die afgeschermde buurtschappen een groter gevoel van verandering en ontworteling ervaren dan de enkele Amsterdammer van Nederlandse afkomst die nog in Slotervaart te vinden is.
De aanhangers van Fortuyn bewoonden veelal nog vrij ongerepte provincieplaatsen en lieten de angst voor verandering, die elders al voet aan de grond had gekregen, meespreken in hun politieke keuze. De bewoners van grote steden zijn gewend geraakt aan de veelkleurigheid van hun omgeving en nemen de verandering nauwelijks meer bewust waar, totdat ze bij een bezoek aan een monochroom dorp merken hoe snel en scherp de overgang van verleden naar heden werd gemaakt.
Het publiek op de boot naar Schier was als een foto van mijn vertrouwde verleden, het Nederland van mijn jeugd, waarin alles bijna goed was of bijna alles goed. Na de oorlog werd haastig teruggegrepen op wat nooit was geweest: de Nederlandse idylle. Terwijl de Rus door de Amerikaan werd tegengehouden, genoten wij van de groeiende welvaart in de beschutte Hollandse tuin.
Maar de heg zat vol gaten. Hij bestond eigenlijk niet. Mijn herinnering bedriegt me, want het is de herinnering van een kind dat nooit verder kwam dan de eigen straat in een Rotterdamse ‘krachtwijk’.
Ik heb me in de auto van Lauwersoog naar Amsterdam voortdurend af zitten vragen wat ik daar nou mee moest, met die constatering dat ik op de boot naar Schier met al die beleefde, brave, kalme mensen mij even qua tempo en atmosfeer had bevonden in mijn eigen verleden en het verleden van Nederland, en dat ik dat prettig vond. Ik weet het niet. Ik weet het nog steeds niet.
Nelleke Noordervliet
Dit artikel is exclusief voor abonnees
De Nederlandse idylle
Op een stormachtige vrijdag in november maakten we de oversteek naar Schiermonnikoog om een weekend uit te waaien. Op Schier bestaat nauwelijks gemotoriseerd verkeer. Een enkele eilandbewoner heeft ontheffing voor een auto, maar verder gaat alles per fiets of te voet. Dat trekt rustzoekers, vogelaars en hondenbezitters aan. De boot was volgepakt met kalme, warm...
Een museum als therapie
Tot voor kort bevond zich in een van de vleugels van het Rijksmuseum een soort historisch museum. Dat was rommelig en pretentieloos, maar juist daardoor bijzonder attractief. Er waren mooie scheepsmodellen te zien en een lachwekkend groot schilderij van de Slag bij Waterloo van de hand van Jan Willem Pieneman, midden negentiende eeuw nog directeur...
Mooie memoires
De grote vrouwenheld, uitvinder en ontsnappingskunstenaar Giacomo Casanova schreef aan het eind van zijn leven zijn memoires. De Franse Revolutie was net uitgebroken en stond op het punt om de tot dan toe bekende wereld, de wereld waarin Casanova had geleefd en gereisd, bemind en geleden, voorgoed te veranderen. Op dat moment bibliothecaris in het...
Oliebollen, kankeren en gezelligheid
Na een luxueus inburgeringsproces verklaarde prinses Maxima onlangs dat zij tot de conclusie was gekomen dat er niet zoiets is als ‘de’ Nederlandse identiteit. Ze had natuurlijk volkomen gelijk, maar dat kreeg ze niet. Heel neoconservatief en xenofoob Nederland ging onder leiding van Geert Wilders in de aanval. Hoezo geen Nederlandse identiteit, dat was politiek...
Sputnik en flopnik
Vijftig jaar geleden, om precies te zijn op 4 oktober 1957, begon de ruimtevaart. Op die dag lanceerden de Russen de Sputnik, een bol van gepolijst aluminium van ruim 83 kilo. De Sputnik had twee radiozendertjes aan boord die een kwetsbaar biep-biep-biep lieten horen, dat overal ter wereld met een eenvoudige radio viel te beluisteren....
Erger dan Staphorst
De recente kloppartijen op homo’s en afvalligen zijn naar we moeten aannemen moreel geïnspireerd. Met andere woorden: de daders doen het niet graag, zij voelen zich ertoe genoodzaakt. Iemand moet de tollenaars uit de tempel ranselen. Ja, bijna krijg je het gevoel dat ze zich opwerpen als martelaren voor het goede doel. Het is een...
Wat is links?
Bij het opruimen van mijn boekenkast, waarbij voor sommige werken onherroepelijk verbanning naar het antiquariaat in het verschiet ligt, kwam ik een boekje tegen dat al diverse selectieronden heeft overleefd, zonder dat ik weet waarom. Zo’n boek krijgt alleen al daardoor een zekere curiositeitswaarde. Ik weet niet hoe ik eraan kom, maar ik had het...
De Canonziekte
Sinds Nederland is uitgerust met een officiële historische Canon, heeft het verlangen een eigen canon te vervaardigen als een besmettelijke ziekte om zich heen gegrepen. Alle provincies werken aan een provinciale historische canon, en hoewel ik er nog niets over heb gelezen, is er ongetwijfeld alle reden ook een canon voor onze markante regio’s te...
Aardbevingen
Geen wetenschap is zo verward en onwetenschappelijk als juist de geschiedwetenschap. Zou het niet geweldig zijn als deze droevige toestand zou kunnen worden verbeterd met behulp van de natuurwetenschap? In zijn Ubiquity. The Science of History – or Why the World Is Simpler than We Think stelt Mark Buchanan dat historici heel wat zouden kunnen...
Beter dan een beatmis
Vrijwel elke dag kom ik langs twee kerken: de katholieke Krijtberg en de Doopsgezinde Kerk aan het Singel te Amsterdam. De Krijtberg werd gebouwd in de periode van de katholieke emancipatie, aan het begin van de twintigste eeuw, toen elke pastoor bouwpastoor was en elk dorp en elke stad werden voorzien van hetzelfde type bruinbakstenen...
Vooroordelen
Laatst las ik ergens dat alle journalistiek een vorm van autobiografie is. Het lijkt mij wat scherp gesteld, maar laten we eens aannemen dat het waar is. Dan moeten we wel concluderen dat alle geschiedschrijving ook door autobiografische overwegingen wordt gestuurd. Daarmee is direct de vraag gesteld wat eigenlijk mijn eigen autobiografische preoccupaties zijn. In...
Amsterdam wereldboekenstad
Op de Nieuwezijds Voorburgwal te Amsterdam bevindt zich schuin tegenover het Amsterdams Historisch Museum een rijtje huizen met monumentale gevels. Hun hoogte, breedte en de ruime hoeveelheid ramen spiegelden zich ooit trots in het water van de nu gedempte gracht. Aan een van de gevels bevindt zich een schildje met daarop de naam van de...
