Alle artikelen
Doet het heden al tal van vragen rijzen, het verleden ligt nog moeilijker. De slavernij en de excuses die daarvoor worden gevraagd, de vermeende stilzwijgende goedkeuring van de staatsgreep van Bouterse, het neokolonialisme en het paternalisme, de schrale (of als schraal ervaren) uitbetaling van ontwikkelingsgelden: het zijn allemaal stenen des aanstoots in de relatie.
Communistische Partij
Een studie als die van Rob Woortman en Alice Boots over Anton de Kom (1898-1945), de Surinamer die in het conservatieve Nederland van het Interbellum als ‘oproerkraaier’ te boek stond en in 1945 in Duitse gevangenschap zou sterven, is daarom zeer welkom. De Kom is een van Surinames helden. Als icoon van onverzettelijk antikolonialisme torent hij voldoende uit boven andere intellectuelen in de nationale Canon om ’s lands universiteit naar zich genoemd te krijgen – al is het niet zeker voor hoe lang, vanwege het knagende besef dat Bouterse c.s. het initiatief namen.De Koms levensgeschiedenis is in een notendop het verhaal van de Nederlands-Surinaamse betrekkingen. Niets van wat er heden ten dage nog aan pijn en wrevel de kop kan opsteken blijft in dit boek onaangeroerd. Dankzij een overzicht van de beeldvorming van De Kom in de periode van 1945 tot heden, waarvoor de auteurs vrijwel alles wat zich in en rond Suriname afspeelde aanstippen of behandelen, biedt het aanzienlijk meer dan een biografie.
In 1920 verscheen De Kom, die al vroeg blijk gaf van politiek engagement en een dichtersnatuur, na een odyssee via Haïti en de Antillen in Nederland. Hij vond werk en maakte zelfs aardig carrière – als administrateur en vertegenwoordiger – in een omgeving die nog totaal vreemd stond tegenover niet-blanken. Zijn huwelijk met een Nederlandse vrouw, Nel Bosboom, bleek redelijk stabiel, al zou een deel van zijn schoonfamilie zich uit huiver voor de vreemde eend in de bijt nooit bij de feiten neerleggen. Ook eiste een ernstige depressie (rond 1939) zijn tol.
De Kom zocht naarstig naar bondgenoten. De Nederlandse sociaal-democraten – en al helemaal de andere politieke partijen – klampten zich nog vast aan het behoud van Indië. Voor Suriname hadden zij geen aandacht. Wat kon De Kom anders dan zijn heil zoeken bij de communisten? Dat hij daarmee zijn familie en diverse vrienden en relaties, onder wie zijn werkgever, in verlegenheid bracht, nam de gedreven dichter en politicus in spe voor lief. De Communistische Gids verschafte hem een forum, naast de gelegenheid zijn pen te scherpen in artikelen over koloniale politiek.
Daarmee was De Kom nog geen communist. Wel sympathiseerde hij onvoorwaardelijk met alles wat zweemde naar protest tegen uitbuiting. Hij had vaak contact met Indonesische nationalisten die in Nederland studeerden, maar vond hen te veel op hun eigen land gefixeerd. Om het slavernijverleden van Suriname en de wantoestanden in de tegenwoordige tijd aan de kaak stellen, moest hij zijn eigen weg kiezen.
Vanaf het einde van de jaren twintig schreef De Kom aan het ‘J’accuse’ dat zijn faam zou vestigen, Wij slaven van Suriname. Dit moest de radicale tegenhanger worden van het werk van Surinaamse auteurs als Albert Helman. Deze mocht dan tegen de Nederlanders ‘Sinds eeuwen zijt gij dieven’ hebben gezegd, voor het overige was het beeld dat hij van de kolonie uitdroeg De Kom te rooskleurig.
Toen hij zijn boek klaar had volgde nog een lange strijd om het uitgegeven te krijgen. Zelfs lezers van het manuscript die volop met de boodschap sympathiseerden aarzelden over de kwaliteit. Of zij verkeken zich op de auteur, wiens taalgebruik, op papier of in zijn ongepolijste, Surinaamse manier van spreken, de Nederlander van toen vreemd voorkwam.
Hulp van de proletarische schrijver Jef Last bij de definitieve redactie van de tekst mocht niet baten. Last verwelkomde de Surinamer in zijn arbeiderscollectief ‘Links Richten’, waar hij in een schrijnende lacune – het collectief bestond alleen uit blanke Nederlanders – voorzag.
Messias
Maar ook met deze nieuwe vrienden hield De Kom het niet meer in Nederland uit. Begin 1933 kwam hij met zijn gezin in Paramaribo aan, waar een flinke menigte zich op de kade had verzameld om een blik op de messias te kunnen werpen. Zijn reputatie als linkse agitator was hem vooruitgereisd en had het koloniale bestuur de stuipen op het lijf gejaagd.In mei van dat jaar keerde De Kom echter alweer terug in Nederland. De autoriteiten hadden hem op de boot gezet. Zijn aanwezigheid in Suriname was zoals zij al hadden gevreesd een bron geweest van onrust en rebellie. De Kom trad op als pleitbezorger voor het recht op terugkeer naar het land van herkomst van Javaanse en Hindoestaanse contractarbeiders – merkwaardigerwijs kiezen Woortman en Boots voor de koloniale schrijfwijze ‘Hindostanen’ – en het bestuur, in de hoogste staat van paraatheid, had hem ten einde raad gearresteerd.
Nadat de onrust op straat met geweerschoten was gedempt, met twee doden als gevolg, liet men hem weer uit het gevang in Fort Zeelandia vertrekken; kort daarna – min of meer onder dwang – ook uit Suriname. Driekwart jaar later kwam eindelijk zijn boek uit. Wat in druk verscheen was in de ogen van ‘Links Richten’ zo zwaar mishandeld (om het verkoopbaar te maken) dat men er schande van sprak. Maar De Kom deed zelf de benodigde concessies, zoals Woortman en Boots in een (te lange) filologische beschouwing concluderen.
Surinamer, volledig berooid en daardoor afhankelijk van hulp, schrijver van stukken in linkse verzetsbladen, misschien ook koerier: De Kom was kwetsbaar tijdens de oorlog. In 1944 werd hij opgepakt. In een bijkamp van Neuengamme stierf hij vlak voor de bevrijding aan ziekte en uitputting. Een man met allerlei tekortkomingen, maar ook met een missie waaraan hij zich volledig gaf.
Boots en Woortman kunnen helaas geen maat houden, maar wie de te lange uitweidingen wegdenkt heeft een mooi, geëngageerd boek in handen. En zo droegen twee Nederlanders weer iets belangwekkends bij aan het inzicht in onze gedeelde geschiedenis. Daar kan als uiting van verantwoordelijkheidsbesef geen slavernijmonument tegenop.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Alice Boots en Rob Woortman, ‘Anton de Kom’
Meer dan de helft van alle Surinamers woont sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw in Nederland. Een exodus van deze omvang is niet uniek in de wereldgeschiedenis, maar het blijft een merkwaardig geval. Is Nederland een stukje Suriname, of Suriname een stukje Nederland? Wat betekent dit living apart together voor de wederzijdse percepties?...
Jozef Stalin in de Tweede Wereldoorlog
Wat was Stalins rol in de Tweede Wereldoorlog? Hij was een verstandig opperbevelhebber, die het oorlogvoeren aan zijn generaals overliet.
Russische vluchtelingen in Nederland (1914-1918)
Het neutrale Holland was de bestemming voor enkele duizenden Russische vluchtelingen die tijdens de Eerste Wereldoorlog ontsnapten uit Duitse krijgsgevangenkampen. De Nederlandse regering was na 1917 bang voor een bolsjewistische wereldrevolutie en wilde zo snel mogelijk van hen af. Maar Georg Dudewski uit Chabarovsk bleef; hij trouwde Martina Toet, de koffiejuffrouw van het Russische gezantschap....
Florence Nightingale (1820-1910)
Florence Nightingale, pionierend verpleegster tijdens de Krimoorlog, werd door de toenmalige media tot heilige verheven. Nog steeds is the lady with the lamp voor velen het zinnebeeld van vrouwelijke zorgzaamheid. Maar de echte Nightingale is veel belangwekkender dan die zoetelijke mythe. In februari 1855 sloeg in Engeland een collectieve verliefdheid toe. Op een 34-jarige vrouw...
De baanbrekende werken van Hugo de Groot
De gelovige en geleerde Hugo de Groot wilde de Republiek en de universele rechtvaardigheid dienen. Maar in conflict met Maurits moest hij zijn land verlaten, om er nooit meer terug te keren. Grotius’ werken over het internationaal recht waren echter baanbrekend en cruciaal. Hugo de Groot was achttien toen zijn eerste tragedie, Adamus Exul, het...
De Slag bij Poitiers
De Slag bij Poitiers in 733 heeft een symbolische betekenis gekregen: Karel Martel zou Europa hebben gered van complete islamisering. Maar Karel streed niet voor het behoud van het christendom. Zijn intenties lagen op een ander vlak.
Afrikaanse soldaten in het Koninklijk Nederlands-Indisch leger
Het Nederlandse leger zou buitenlanders in dienst moeten kunnen nemen, vindt het Instituut Clingendael. De gedachte is niet nieuw. Vanwege het soldatentekort van het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL) zijn in de negentiende eeuw drieduizend Afrikaanse rekruten naar Nederlandse-Indië verscheept. Het soldatentekort in het Nederlandse leger is van alle tijden. Eeuwenlang ronselde de Republiek huursoldaten uit...
Het Duitse vraagstuk bestaat niet meer
Het essay ligt Timothy Garton Ash, publicist op het terrein van de contemporaine Europese geschiedenis, beter dan de reportage. In zijn laatste bundel getuigt de historicus-journalist van zijn grote vertrouwen in de Duitse democratie.Timothy Garton Ash is een van de betere auteurs die zich met de contemporaine geschiedenis bezighouden. Naast ‘academische’ studies over onder meer...
De ondergang van de Spaanse Armada
Sommige boeken van bekende Nederlandse en buitenlandse historici zijn ten onrechte in vergetelheid geraakt. De vijfde aflevering in een serie over klassiekers die zich onderscheiden door levendigheid en leesbaarheid: Garrett Mattingly’s The Defeat of the Spanish Armada.De overwinning op de Spaanse Armada (1588) behoort zonder twijfel tot de belangrijkste lieux de mémoire uit de Engelse...
Nieuwe veldslag op de Mookerhei
Toneelgroep Bertje uit Mook wil de slag op de Mookerheide van 1574 met een groots ‘Lentefeest’ herdenken. Het gemeentebestuur van Mook acht dit ‘ongepast’, vanwege de duizenden soldaten die sneuvelden in naam van Oranje. Het is een ambitieus plan van toneelgroep Bertje uit het Noord-Limburgse Mook. De vereniging wil een jaarlijks terugkerend ‘Lentefeest’ organiseren op...
De Gaulle medeschuldig aan slachtpartij harki’s
Het bloedbad dat Algerijnse nationalisten in 1962 na de dekolonisatieoorlog aanrichtten onder de harki’s, Algerijnse hulptroepen in Franse dienst, is mede te wijten is aan het racisme van president Charles de Gaulle.President Charles de Gaulle was tegen het opnemen van een groot aantal moslims in Frankrijk. Dat was een van de oorzaken van de massaslachting...
Kort nieuws
NeerlandisatieTussen 1815 en 1830 was de huidige Benelux verenigd. Om de eenheid te bevorderen werd het Nederlands de officiële landstaal. Janneke Weijermars beschrijft de rol van professor Johannes Matthias Schrant in het proces van neerlandisatie in het artikel ‘Neerlandistiek als bindmiddel van de natie. Hoogleraar Schrant in Gent 1817-1830’ in het tijdschrift Negentiende Eeuw. Schrants...
