Alle artikelen
Met de dood van Marcus Bakker, op 24 december 2009, is het Nederlandse communisme definitief verleden tijd. ‘Marcus’, zoals hij in de CPN door eenieder werd genoemd (in het tutoyeren van hun leiders waren de Nederlandse communisten voorlijk), was de laatste publiek bekende figuur van de echte communistische diehards, de generatie die na de oorlog de Koude Oorlog te verstouwen kreeg; de generatie ook die grote offers bracht voor haar levensovertuiging (wat die overtuiging overigens geen haartje sympathieker maakt). Anders dan voor de babyboomers die hen opvolgden, was het communisme voor hen geen springplank naar een profijtelijker carrière.
Ook in mijn ouderlijk huis heette de communistische fractievoorzitter simpelweg ‘Marcus’. Mijn vader was redacteur van De Waarheid toen Bakker hoofdredacteur was, een functie die hij eerst nog combineerde met zijn Kamerlidmaatschap. Ze maakten mee dat de krant die in 1945 de grootste was van Nederland, verschrompelde tot een sektarisch blaadje van vier pagina’s, dat trachtte het hoofd boven water te houden tegen een advertentieboycot in van zowel ondernemers als overheid.
Toen ik een dik decennium later als jong studentje zelf op de redactie van Het Volksdagblad terechtkwam – een vakantiebaan die gelukkig van korte duur was – zwaaide daar de gluiperige Joop Wolff de scepter, een gevreesd man, die met zijn razen en tieren volwassenen ineen deed krimpen die ooit hun leven hadden geriskeerd in het verzet, en die ik van mijn leven nooit ‘Joop’ heb durven noch willen noemen.
‘Marcus’ mocht dan zoveel jovialer aandoen, ook hij was een stalinist pur sang. Het staal waaruit hij was opgetrokken was niet minder hard dan dat van de anderen. Het was Bakker die als voorzitter van de communistische jeugdbond met de leus ‘Maak van onze jongens geen SS’ers’ protesteerde tegen de troepenzendingen naar Indonesië; het was dezelfde Bakker die tien jaar later in de brochure De CPN in de oorlog communistische verzetshelden als Gerben Wagenaar met terugwerkende kracht als verraders belasterde.
Na de dood van mijn vader vorig jaar schreef Marcus een condoleancebrief: hij zou zich hem ‘met een glimlach’ herinneren. Die glimlach beviel me beter dan de Bakkerse schaterlach die bij diverse necrologieën van de afgelopen weken stond afgebeeld. Die schaterlach, voluit aangezet bij zijn afscheid uit de Kamer – na vijfentwintig jaar! – is onecht.
Bakker nam afscheid op een moment dat het communisme was gerehabiliteerd. Zijn ongeïntimideerde houding tegenover zelfgenoegzame machthebbers als minister-president Van Agt sprak in de linkse jaren zeventig en tachtig velen aan. Zijn parlementaire werk werd door vriend en vijand geroemd. Dat er in het nieuwe gebouw zelfs een Marcus Bakkerzaal kwam, was een triomf na het demonstratieve vertoon bij zijn maidenspeech, toen álle andere partijen de zaal verlieten en achter de gordijntjes lawaai gingen maken. CPN’ers waren in 1956 ‘ratten die knaagden aan de dijken van de democratie’, en ratten mag je als ratten bejegenen.
Niettemin was de gezelligheid op de foto’s tussen Marcus en zijn Kamercollega’s van 1981 schijn. Hij haatte en minachtte ze. Een krachtig mengsel van haat en minachting was de brandstof die Bakker voortstuwde. Jaar in jaar uit, zonder burn-out. Bakkers veelgeprezen humor bestond – het moet helaas worden gezegd – veelal uit een consequent volgehouden snerende toon. Zijn geestigheid was nogal vaak sarcasme.
Bakkers in 1983 gepubliceerde memoires droegen als ondertitel Bespiegelingen zonder berouw. Dit gebrek aan spijt was wellicht zijn zelfbehoud. Sommige investeringen zijn te groot om nog ooit als fout te kunnen erkennen. Tegelijk illustreert die houding een algemener communistisch onvermogen tot zelfreflectie. Of beter gezegd: onwil, want communisten zagen hun kille emotiehuishouding niet als onvermogen. Hun persoonlijke afkeer van psychologie had een ideologische grondslag. Zij lieten zich letterlijk en figuurlijk niet kennen.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Jolande Withuis
Met de dood van Marcus Bakker, op 24 december 2009, is het Nederlandse communisme definitief verleden tijd. ‘Marcus’, zoals hij in de CPN door eenieder werd genoemd (in het tutoyeren van hun leiders waren de Nederlandse communisten voorlijk), was de laatste publiek bekende figuur van de echte communistische diehards, de generatie die na de oorlog...
Maarten van Rossem
Hoewel het decennium volgens mijn berekening nog een jaar te gaan heeft, besloten de media-autoriteiten dat december 2009 het juiste moment was voor een terugblik. Hebben de afgelopen tien jaren iets opgeleverd waarover ook over een eeuw nog zal worden gesproken? Kunnen we, kortom, een gebeurtenis aanwijzen die kan worden beschouwd als het begin van...
De opkomst van nieuw rechts
De jaren zeventig vormden een periode waarin links nog steeds dominant was. Maar tegelijkertijd kwam een conservatieve, antihervormingsgezinde tegenbeweging op, die zich met steeds meer succes tegen het progressieve gelijk begon af te zetten. In de Verenigde Staten bestaat al een fikse hoeveelheid literatuur over de Right Turn en de opkomst van de Hard Right,...
Lang leve de revolutie!
In de jaren zeventig vonden in alle delen van de (derde) wereld communistische en antiwesterse revoluties plaats. Veel nieuwe machthebbers wendden zich tot Moskou voor economische of militaire steun. Voor deze revoluties bestond in het Westen – ook in Nederland – opvallend veel sympathie. Op 30 april 1975 trokken troepen van het Noord-Vietnamese leger en...
Nederlands protest tegen Napoleon
In 2010 is het tweehonderd jaar geleden dat Nederland werd ingelijfd bij het keizerrijk van Napoleon. Nederlanders moesten dienen in het Franse leger en de armoede in het land groeide schrikbarend. Gewapend met hooivorken, stokken en stenen uitte de bevolking haar ongenoegen. Op 1 juli 1810 moest Lodewijk Napoleon, de jongere broer van de Franse...
Mussert of Moskou? Crisis in de Nederlandse democratie
In 1935 kozen de Nederlanders nieuwe volksvertegenwoordigers voor de provincies en gemeenten. Daarbij stemden velen op extreme partijen, die het politieke bestel omver wilden blazen. Was de democratie in gevaar? Hoe reageerde de gevestigde orde? ‘Landgenooten! Ook in ons land streven verschillende groepen naar het invoeren van een dictatorialen regeeringsvorm. Zoowel communisten als fascisten en...
Christoffel Columbus ging met verkeerde berekeningen op pad
Dat ontdekkingsreiziger Columbus een groot visionair was, die in tegenstelling tot zijn tijdgenoten doorhad dat de wereld niet plat was maar rond, is een verzinsel uit de Romantiek. De zeevaarder ging zelfs met volledig verkeerde berekeningen op pad. Dat maakt zijn prestatie er niet minder op. Over Christofoor Columbus weten we weliswaar veel meer dan...
Anachronistische pingpongballen
Deze ‘korte wereldgeschiedenis van het denken over gelijkheid en cultuurverschil’ is ambitieus, soms duizelingwekkend en vaak aandoenlijk, niet alleen vanwege de evidente goede bedoelingen van de auteur, maar tevens vanwege de opeenstapeling van bijzonder basale geschiedkundige uitglijders. Dat is zonderling, want Siep Stuurman is geen beginneling. Stuurman werd opgeleid als politicoloog en bezet thans de...
‘Eerst kwam de intolerantie en toen pas de islam’
Toen James Kennedy (Orange City, Iowa, 1963) in 2003 naar Nederland verhuisde om hoogleraar te worden aan de Vrije Universiteit, viel hij met de neus in de boter. Acht jaar eerder had hij naam gemaakt met een studie over de ingrijpende transformatie van de jaren zestig, en nu maakte hij ter plaatse een volgende ‘radicale...
Het boeiende leven van de ‘verschrikkelijke’ Pieter Geyl
Johan Huizinga blijft Neerlands bekendste historicus, maar een goede tweede is toch wel Pieter Geyl (1887-1966). Huizinga heeft een bescheiden autobiografietje gepubliceerd; Geyl daarentegen liet een lijvig manuscript na, waarin hij zijn leven vastlegde tot aan het begin van de Tweede Wereldoorlog. Dat deze herinneringen niet eerder aan de openbaarheid werden prijsgegeven, is...
Napijn van de wereldwijde expansie
De ‘totoks’ (Europeanen die soms al sinds generaties in Indonesië hun bestaan hadden gevonden) en ‘Indo’s’ (mensen met gemengd bloed) die na de dekolonisatie van Indonesië in grote aantallen naar Nederland kwamen, waren maar matig welkom. Wat konden zij aan nuttigs bijdragen aan economie en cultuur? Waren zij wel Nederlanders, of toch vermomde Aziaten? Zelf...
Ook Groot-Brittannië is nu een modern Europees land
Wij van het vasteland vinden Groot-Brittannië vaak nogal eigenaardig: titels als ‘lord’ en ‘sir’ worden er nog volop gebruikt, betalen met euro’s gaat niet en de Britten rijden nog steeds aan de linkerkant van de weg. Maar al blijft het land geografisch van ons afgescheiden, alles bij elkaar genomen is het toch vooral ook een...