Alle artikelen
Terwijl het protestantisme zich in de zestiende eeuw als een olievlek verspreidde, verkeerde de katholieke kerk in een diepe identiteitscrisis. Hervorming was noodzakelijk, want het kerkelijk systeem was door en door corrupt. Tijdens het Concilie van Trente werd de nieuwe koers vastgelegd. De katholieke kerk herrees als een feniks uit zijn as.
Trente Gedeeltelijk allegorische verbeelding van het Concilie. Fresco van Pasquale Cati uit 1589. Afbeelding Bridgeman Art Library
Het waren zorgelijke tijden. Wereldlijke heersers bemoeiden zich met geloofszaken en van kerkelijk gezag was weinig over. De corruptie en het morele verval van de geestelijkheid waren alom zichtbaar. Vooral de levendige handel in klerikale ambten was een doorn in het oog. Tegelijkertijd greep het protestantisme met een schrikbarende snelheid om zich heen. De katholieke kerk kon niet langer lijdzaam toekijken, een sterke ingreep was nodig.
Sint-Borromeo Stichter van het seminarie. Afbeelding BAL/Giraudon
Trente was niet het begin van de contrareformatie, of, zoals de katholieken prefereren, de katholieke reformatie. De zoektocht naar een zuivere invulling van het geloof was al lang begonnen voordat Luther zijn stellingen poneerde. Maar Trente betekende wel de katalysator. Na al die lange jaren van onderhandelen was er eindelijk een mandaat om de touwen strak aan trekken en de autoriteit van de kerk te herstellen.
Barmhartigheid Kunst moest het geloof versterken en goede werken stimuleren. Schilderij van Philippe de Champaigne. Afbeelding Bridgeman Art Library/Giraudon
In de tweede helft van de zestiende eeuw groeide de pauselijke zetel uit tot een geavanceerd bureaucratisch regime, vanwaar het kerkelijke bestuursapparaat werd bestierd. Opstandige kardinaals werden getemd en de vrijheid van bisschoppen aan banden gelegd. Het klerikale huwelijk was definitief van de baan, de morele waarden werden hersteld. De pastorale zorg voor de gelovigen moest weer op de eerste plaats komen te staan.
Macht Paus Clemens VII (links) en keizer Karel V. De zwakke kerkvorst was niet bij machte de Reformatie het hoofd te bieden. Schilderij van Giorgio Vasari. Afbeelding Scala Archives
Debat Het Concilie van Trente gaf de kerk het mandaat haar gezag te herstellen. Zestiende-eeuws schilderij uit Italië. Afbeelding Bridgeman Art Library/Giraudon
Het vernieuwde katholieke elan was al snel zichtbaar. Missionarissen van nieuw opgerichte ordes als de Jezuïeten en de Kapucijnen trokken de wereld in om het ware geloof te verkondigen.
Filips II Fel bestrijder van de Reformatie. Schilderij van Titiaan uit ca. 1550. Afbeelding BAL/ Mary M. Emery
Maar het duidelijkst bleek de katholieke herleving in de kunst. De verheerlijking van het menselijk lichaam van de Renaissance maakte plaats voor gecensureerde christelijke taferelen. Discrete verflaagjes bedekten de blote borsten van Maria en de edele delen van de kleine Christus. Kunstenaars leefden zich, vaak onder de patronage van de kerk, uit op de talrijke traditionele thema’s uit de christelijke iconografie. Het katholieke equivalent van bezinning bleek de extase van de Barok.
Inquisitie Sint-Dominicus veroordeelt ketterse Albigenzen ter dood. Schilderij van Pedro Berruguete uit ca. 1495. Afbeelding ANP/AKG
Triomf Verbeelding van de overwinning van de katholieke kerk. Schets voor wandtapijt door Peter Paul Rubens uit 1627/1628. Afbeelding ANP/AKG
Jezuïet Sint-Francis Xavier, medeoprichter van de jezuïetenorde, zegent de zieken. Schilderij van Peter Paul Rubens. Afbeelding Bridgeman Art Library
Autoriteit Een bisschop gaat de hoogmis opdragen. Schilderij door Antoine le Nain. Afbeelding Bridgeman Art Library
Dit artikel is exclusief voor abonnees
In beeld: de Contrareformatie
Terwijl het protestantisme zich in de zestiende eeuw als een olievlek verspreidde, verkeerde de katholieke kerk in een diepe identiteitscrisis. Hervorming was noodzakelijk, want het kerkelijk systeem was door en door corrupt. Tijdens het Concilie van Trente werd de nieuwe koers vastgelegd. De katholieke kerk herrees als een feniks uit zijn as. Zelden duurde een...
Centrumdenken
In mijn twee artikelen over Stalin en Napoleon op deze site heb ik geprobeerd de relatie aan te tonen tussen hun geboortedatum en het centrum van hun cultuur/religie. Stalin had als geboortedatum 6 december, hetgeen hem linkt aan de patroonheilige van Rusland en Georgië; de heilige Nicolaas. Bij Napoleon ging het om 15 augustus; Maria-ten-hemel-opneming....
In beeld: Het succes van de Hanze
Boetes die hun uitwerking missen, harde afspraken die een wassen neus blijken, uiterst trage besluitvorming, gebrek aan een sterke leider en tegengestelde regionale belangen. De Europese landen hebben momenteel de grootste moeite een eensgezind economisch beleid te vormen. 700 jaar geleden kampte de Hanze met dezelfde hindernissen. Toch bleek het verbond in staat om eeuwenlang...
‘Wij hebben ons eigen My Lai onder het vloerkleed geveegd’
In september heeft de rechtbank in Den Haag de staat schuldig verklaard aan het bloedbad dat Nederlandse militairen in 1947 aanrichtten in het Indonesische dorp Rawagede. Nederland moet schadevergoeding betalen aan de nabestaanden van de slachtoffers. Terecht? Ja, vindt 55 procent van de 147 lezers die op deze vraag hebben gereageerd. Nee, vindt 34 procent....
‘Belegeringen lenen zich voor propaganda’
Herman Amersfoort over steden en hun belegeraars Van alle ellende van het beleg van Leiden (1573-1574) herinnerden inwoners zich achteraf vooral het gebrek aan eten. In de loop van de belegering werd de honger zo hevig dat Leidenaren burgemeester Pieter Adriaansz van der Werff vroegen de stad over te geven. Daarop bood de moedige burgemeester...
Zeelands toekomst niet op zee
In 2007 woonde voor het eerst in de geschiedenis van de mensheid meer dan de helft van de wereldbevolking in steden. In West-Europa leeft inmiddels tussen de 75 en 90 procent van de mensen in een stedelijke omgeving. De trend is dan ook hier begonnen – om precies te zijn in Italië, de Lage Landen...
Eens Stasi, altijd Stasi
Twintig jaar lang was hij chauffeur bij de Stasi. Toen viel de Muur. Inmiddels is hij al twintig jaar lang chauffeur bij het instituut dat de Stasi-dossiers onderzoekt. In het begin reed hij zelfs de baas van het instituut, Joachim Gauck, die de Duitsers vorig jaar bijna bondspresident hadden gemaakt. Gauck spreekt nog altijd met...
Rawagede is pas het begin
De recente uitspraak van de Haagse rechtbank in de affaire-Rawagede heeft veel aandacht getrokken in Indonesië. Nederland moet schadevergoeding betalen aan de weduwen van de slachtoffers van het bloedbad dat Nederlandse soldaten er op 9 december 1947 aanrichtten. Veel Indonesiërs hopen dat de uitspraak de deur openzet voor schadevergoedingen in andere mensenrechtenzaken tegen de voormalige...
Sultan verbood ‘grote neus’
Bijna 70 journalisten in Turkije zitten momenteel in de cel – meer dan in Iran en China. Tegen 4000 journalisten lopen rechtszaken en de zelfcensuur is wijdverspreid. Kortom, het is bedroevend gesteld met de persvrijheid in Turkije. En dat is niet iets van vandaag de dag. In het Ottomaanse Rijk werd in 1858 al bij...
Een altijd lastig eiland
In 1948 doodden Zuid-Koreaanse soldaten op het eiland Jeju tienduizenden landgenoten die werden verdacht van communistische sympathieën. In een recent dispuut tussen de regering in Seoul en eilandbewoners worden zij op pijnlijke wijze aan die zwarte geschiedenis herinnerd. ‘Pro-Noord-Koreaanse linkse activisten’ en ‘commies’ – zo noemen parlementsleden van de regerende conservatieve partij in Seoul een...
Lessen uit het verleden
Nu de protestbeweging Occupy zich uitbreidt over de straten en pleinen van de westerse wereld, moeten velen terugdenken aan de roerige jaren zestig. Politiek historicus Rimko van der Maar, schrijver van het boek Welterusten, meneer de president. Nederland en de Vietnamoorlog 1965-1973 (2007), legt uit wat er wel en niet klopt aan die vergelijking. ‘Het...
De stelling
Anton van Hooff:‘Je kunt de bezuinigingen van het kabinet-Rutte niet vergelijken met die van Colijn in de jaren dertig. Colijn was een steile calvinist, wars van compromissen en onderhandelingen met de oppositie. Zijn benadering van het premierschap was autoritair: “Ik heb de macht, dus ik moet mijn beleid doorzetten.” De gouden standaard moest overeind worden...
