Terwijl het protestantisme zich in de zestiende eeuw als een olievlek verspreidde, verkeerde de katholieke kerk in een diepe identiteitscrisis. Hervorming was noodzakelijk, want het kerkelijk systeem was door en door corrupt. Tijdens het Concilie van Trente werd de nieuwe koers vastgelegd. De katholieke kerk herrees als een feniks uit zijn as.
Trente Gedeeltelijk allegorische verbeelding van het Concilie. Fresco van Pasquale Cati uit 1589. Afbeelding Bridgeman Art Library
Het waren zorgelijke tijden. Wereldlijke heersers bemoeiden zich met geloofszaken en van kerkelijk gezag was weinig over. De corruptie en het morele verval van de geestelijkheid waren alom zichtbaar. Vooral de levendige handel in klerikale ambten was een doorn in het oog. Tegelijkertijd greep het protestantisme met een schrikbarende snelheid om zich heen. De katholieke kerk kon niet langer lijdzaam toekijken, een sterke ingreep was nodig.
Sint-Borromeo Stichter van het seminarie. Afbeelding BAL/Giraudon
Trente was niet het begin van de contrareformatie, of, zoals de katholieken prefereren, de katholieke reformatie. De zoektocht naar een zuivere invulling van het geloof was al lang begonnen voordat Luther zijn stellingen poneerde. Maar Trente betekende wel de katalysator. Na al die lange jaren van onderhandelen was er eindelijk een mandaat om de touwen strak aan trekken en de autoriteit van de kerk te herstellen.
Barmhartigheid Kunst moest het geloof versterken en goede werken stimuleren. Schilderij van Philippe de Champaigne. Afbeelding Bridgeman Art Library/Giraudon
In de tweede helft van de zestiende eeuw groeide de pauselijke zetel uit tot een geavanceerd bureaucratisch regime, vanwaar het kerkelijke bestuursapparaat werd bestierd. Opstandige kardinaals werden getemd en de vrijheid van bisschoppen aan banden gelegd. Het klerikale huwelijk was definitief van de baan, de morele waarden werden hersteld. De pastorale zorg voor de gelovigen moest weer op de eerste plaats komen te staan.
Macht Paus Clemens VII (links) en keizer Karel V. De zwakke kerkvorst was niet bij machte de Reformatie het hoofd te bieden. Schilderij van Giorgio Vasari. Afbeelding Scala Archives
Debat Het Concilie van Trente gaf de kerk het mandaat haar gezag te herstellen. Zestiende-eeuws schilderij uit Italië. Afbeelding Bridgeman Art Library/Giraudon
Het vernieuwde katholieke elan was al snel zichtbaar. Missionarissen van nieuw opgerichte ordes als de Jezuïeten en de Kapucijnen trokken de wereld in om het ware geloof te verkondigen.
Filips II Fel bestrijder van de Reformatie. Schilderij van Titiaan uit ca. 1550. Afbeelding BAL/ Mary M. Emery
Maar het duidelijkst bleek de katholieke herleving in de kunst. De verheerlijking van het menselijk lichaam van de Renaissance maakte plaats voor gecensureerde christelijke taferelen. Discrete verflaagjes bedekten de blote borsten van Maria en de edele delen van de kleine Christus. Kunstenaars leefden zich, vaak onder de patronage van de kerk, uit op de talrijke traditionele thema’s uit de christelijke iconografie. Het katholieke equivalent van bezinning bleek de extase van de Barok.
Inquisitie Sint-Dominicus veroordeelt ketterse Albigenzen ter dood. Schilderij van Pedro Berruguete uit ca. 1495. Afbeelding ANP/AKG
Triomf Verbeelding van de overwinning van de katholieke kerk. Schets voor wandtapijt door Peter Paul Rubens uit 1627/1628. Afbeelding ANP/AKG
Jezuïet Sint-Francis Xavier, medeoprichter van de jezuïetenorde, zegent de zieken. Schilderij van Peter Paul Rubens. Afbeelding Bridgeman Art Library
Autoriteit Een bisschop gaat de hoogmis opdragen. Schilderij door Antoine le Nain. Afbeelding Bridgeman Art Library
