Alle artikelen
Toen Ivan Dobrobabin, veteraan van het Rode Leger, eind 1945 terugkeerde in zijn woonplaats, trof hij een standbeeld aan van zichzelf. Hij zou een van de 28 helden zijn die zich in de herfst van 1941 onder aanvoering van generaal Panfilov hadden doodgevochten tegen een immense overmacht, waarbij zij zo veel mogelijk ‘Duitse fascisten’ hadden meegesleurd in de dood. In werkelijkheid was Dobrobabin krijgsgevangen gemaakt.
Hoewel Dobrobabin al snel was ontsnapt en weer had meegevochten, betekende zijn krijgsgevangenschap dat hij in de ogen van Stalin een verrader was. Standbeeld of niet, Dobrobabin verdween voor negen jaar in de Goelag.
Hoewel ook in democratische landen in oorlogstijd de waarheid vaak sneuvelt, is de oorlogspropaganda in dictatoriaal geregeerde landen nog veel leugenachtiger en fantastischer. Vooral het door Joseph Goebbels geleide propagandaministerie van het Derde Rijk geniet wat dit betreft een grote reputatie. Over het functioneren van de propaganda in de Sovjet-Unie is veel minder bekend.
Uit Motherland in Danger van Karel Berkhoff, verbonden aan het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies, blijkt dat de Sovjet-Unie onder Stalin als het ging om nieuwsvoorziening en propaganda een veel ‘totalitairder’ karakter had dan nazi-Duitsland.
Zo werd in Duitsland weliswaar in 1939 het luisteren naar buitenlandse radiozenders strafbaar, maar was in de Sovjet-Unie het bezit van een radiotoestel al verboden. Bovendien had Goebbels niet het volledige monopolie over de nieuwsvoorziening, terwijl Stalin zich hoogstpersoonlijk bezighield met bioscoopjournaals, radio-uitzendingen en krantenartikelen. Het door sommige historici geschetste beeld dat de controle en repressie tijdens de oorlog minder werden, wordt door Berkhoff afgewezen.
De boodschap van Stalins oorlogspropaganda was veel harder dan die in andere landen: je opofferen voor het ‘moederland’ was gewoon je plicht als Sovjetburger. Dat aan de ‘panfilovieten’, onder wie Ivan Dobrobabin, zoveel aandacht werd besteed was een uitzondering. Er werden in de Sovjetpropaganda relatief weinig helden verheerlijkt. Anders dan in de nazipers werden militairen die het er levend vanaf hadden gebracht niet bejubeld. Volgens Berkhoff was de houding van de Sovjetpropaganda het best te vergelijken met die van de SS, dus de meest fanatieke nazi’s.
Hoewel vooral na de oorlog veel etnische minderheden vervolgd zouden worden, viel het ‘russocentrische’ karakter van de oorlogspropaganda mee. Stalin, zelf een Georgiër, drong aan op het gebruik van het relatief nieuwe begrip ‘moederland’ in plaats van ‘Rusland’. Ook niet-Russische Sovjetburgers moesten het gevoel krijgen dat ze erbij hoorden en dat het hun plicht was de Sovjet-Unie te verdedigen.
Terwijl al voor de oorlog de journalistiek ten dienste van de propaganda stond en ‘mobilisatie’ belangrijker werd geacht dan ‘voorlichting’ – zo kregen de Sovjetburgers nagenoeg niets te horen over het fascisme in Europa –, nam dit na de Duitse inval nog groteskere vormen aan. Tijdens de eerste twee rampzalige maanden van de oorlog werd van geen enkele stad gemeld dat die door de Duitsers was ingenomen. Ook over de Shoah en de oorlogsinspanningen van de westerse bondgenoten werd zo goed als gezwegen. Zorgvuldig werd het beeld gecreëerd dat de Sovjet-Unie in haar eentje het nazistische beest versloeg. Deze propaganda was zo succesvol dat veel Russen dit nog altijd geloven.
Motherland in Danger. Soviet Propaganda during World War II
Karel C. Berkhoff
Harvard University Press, € 34,50
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Onderzoek: Opoffering was een plicht
Toen Ivan Dobrobabin, veteraan van het Rode Leger, eind 1945 terugkeerde in zijn woonplaats, trof hij een standbeeld aan van zichzelf. Hij zou een van de 28 helden zijn die zich in de herfst van 1941 onder aanvoering van generaal Panfilov hadden doodgevochten tegen een immense overmacht, waarbij zij zo veel mogelijk ‘Duitse fascisten’ hadden...
Eén groot theaterstuk
Eberhard van der Laan, die naast het burgemeesterschap van Amsterdam een bundel publiceert met kloeke essays over Rembrandt, P.C. Hooft, Multatuli, Berlage, Willem Frederik Hermans, Johan Cruijff en andere beroemde Amsterdammers. En vervolgens literaire avonden houdt in De Balie en bij Athenaeum. Er is tegenwoordig veel mogelijk in de Nederlandse politiek, maar dit is...
Wachten op het koninkrijk Gods
Eerlijk gezegd weet ik niet goed wat ik met het nieuwe boek van Piet Leupen aan moet. Maar kom, laat ik eerst proberen uit te leggen waarover het zo ongeveer gaat, want dat valt niet onmiddellijk uit de titel en ondertitel op te maken. Het boek behandelt de geschiedenis van de...
Marcus Antonius en Cleopatra
Op het omslag – een schilderij uit 1763 – kijken de fameuze geliefden elkaar voor de laatste keer diep in de ogen. Van die sentimentaliteit is in deze dubbelbiografie gelukkig niets te bespeuren. Zakelijk presenteert Goldsworthy de levenslopen van de Romeinse generalissimo en de laatste koningin van een onafhankelijk Egypte vóór 1922. In 41 v.Chr....
Van-de-pot-gerukte ideeën
Het staat een beetje achteloos in het midden van dit proefschrift: actrice Mary Dresselhuys (1907-2004) meldde zich op 18 februari 1942 bij de Kultuurkamer. Daarmee deed zij volgens auteur Benien van Berkel wat nagenoeg iedereen deed die in Nederland als kunstenaar de kost verdiende. Slechts enkele tientallen prominenten maakten een statement door geen gehoor te...
Het museum dat er niet kwam
Het waren zielige beelden. We zagen jongemannen in dure maatpakken, gereden in auto’s alsof ze minister waren. Het ene moment lag de wereld aan hun voeten, het andere moment werd duidelijk dat aan hun kleine rijk een eind was gekomen. Ze hadden een groot historisch pretpark met de nieuwste attracties gewild, en dat hadden ze...
Boeken: Signalementen
De geschiedenis van Suriname Hans Buddingh’ 576 p. Nieuw Amsterdam, € 29,95 Dit is de vierde druk van hét handboek over de Surinaamse geschiedenis. Buddingh’, werkzaam als redacteur bij NRC Handelsblad, heeft het helemaal geactualiseerd. Wie wil weten hoe Bouterse weer aan de macht kon komen in Suriname leze dit boek. Buddingh’...
De Stelling: ‘Suriname is er niet aan toe om met zijn verleden in het reine te komen’
De stelling Anton van Hooff: ‘Zoals zo vaak het geval is bij “moderne” begrippen, hadden de oude Grieken de primeur van het begrip “amnestie”. Het woord is dan ook afkomstig uit het klassieke Grieks. Het betekent letterlijk “niet-herinnering” en werd gebruikt in de zin van een “bewust vergeten”. In het jaar...
Lessen uit het verleden: Nauwkeurig bombarderen onmogelijk
Volgens militair historicus Christ Klep is het risico op ongelukken bij bombardementen groot. Na honderd jaar militaire luchtvaart is ‘schoon’ bombarderen nog altijd een illusie, zegt hij. ‘Het luchtwapen heeft sinds zijn ontstaan een imago van reinheid en technologische finesse. Terwijl de infanterist ploetert op de grond, vliegen de “ridders van de lucht” hoog boven...
Hoeveel mensen zaten er in Anne Frank-trein?
Zijn exacte getallen van belang voor de geschiedschrijving? Zijn de bestaande databanken van Joodse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog betrouwbaar? Is het ultieme monument, een wand of boek met alle namen van Joodse slachtoffers, mogelijk? Ikzelf werk aan een privéonderzoek naar een aan het eind van de oorlog door het verzet geliquideerde, Joodse verrader. In dat...
Aantjes-affaire ging niet om ’twee lettertjes’
Op 6 november 1978 onthulde historicus Loe de Jong dat de CDA-fractievoorzitter Willem Aantjes tijdens de Tweede Wereldoorlog lid was geweest van de SS. Een dag later trad Aantjes af. De achterban was woedend op de historicus, die een geliefd politicus ten val had gebracht door ‘de oorlog’ erbij te slepen. De Jong gaf in...
De klassieken in de achttiende eeuw
De achttiende eeuw wordt door veel historici gezien als de bakermat van de moderniteit. Het was de eeuw van de Verlichting, waarin de ratio een einde maakte aan een manier van denken waarin autoriteit en traditie een dominante rol speelden. Niet alleen God was zo’n autoriteit, ook veel auteurs uit de Oudheid waren dat. Een...
