Alle artikelen
De gemiddelde student geschiedenis in Nederland kent in elk geval één incident uit de tijd van de verzuiling: de publicatie van ‘het mandement’ door de katholieke bisschoppen, in 1954. Het episcopaat wilde de erosie van de katholieke zuil tegengaan. De KVP werkte in een coalitie samen met de PvdA, wat de vraag deed rijzen of de katholieke arbeiders niet net zo goed rechtstreeks op Drees konden stemmen. De kerk zon op een vermaning aan de gelovigen om zich bewust te zijn van hun verantwoordelijkheid.
Hoewel allerlei mensen hadden geprobeerd de bisschoppen van positief en vooral pastoraal getoonzet materiaal voor hun boodschap te voorzien, ging het mandement een heel andere kant uit. De tekst die eind mei 1954 werd gepubliceerd was louter repressief. De katholiek moest de bisschoppen gehoorzamen en zich verre houden van ontzuilde organisaties. Punt. Geloven was geen doe-het-zelfaangelegenheid.
De voorgeschiedenis en de treurige nasleep (de gevolgen waren voorspelbaar averechts) van het mandement zijn al vaker uitgezocht en beschreven. De grote verdienste van dit rijpe en uitstekend geschreven boek (oorspronkelijk een Amsterdams proefschrift) is dat de feiten een zeer brede achtergrond krijgen.
Al voor, en zeker onmiddellijk na de Tweede Wereldoorlog was de onrust in katholieke kring manifest. Intellectuelen stoorden zich aan het gebrek aan actief geestelijk leven, de kuddementaliteit van het kerkvolk en het feit dat de leiding van de kerk zich voornamelijk leek te bekommeren om organisatorische kwesties. De kudde zelf leek de kritiek ter harte te nemen en trok zich steeds minder van het leergezag aan. Het mandement van 1954 was een even naïeve als vergeefse poging de culturele en politieke emancipatie van de Nederlandse katholieken met een machtswoord een halt toe te roepen.
Van den Bos toont zich sceptisch over de bekende ‘secularisatiethese’, die zegt dat de ontwikkelingen in (onder meer) katholiek Nederland het logische gevolg waren van de snelle modernisering van de samenleving. Ook de gedachte dat ze te herleiden zouden zijn tot een generatieconflict vindt hij te ongenuanceerd.
Hij zet bovendien vraagtekens bij wat er zoal gezegd en geschreven is over de aard van de mentaliteitsverandering in katholieke kring. Was die inderdaad zo radicaal als is gesuggereerd? Om te weten te komen wat zich precies heeft voorgedaan en hoe dit moet worden gewaardeerd, kiest hij voor een gedetailleerde analyse van de binnen de kerk – tussen leken en het gezag, tussen leken onderling, en binnen de hiërarchie – gevoerde debatten.
Van zijn conclusies is de meest concrete dat het de bisschoppen zelf waren die, met in het achterhoofd de les van 1954 dat repressie niet werkt, door een vlucht naar voren ‘de vanzelfsprekendheid van het geloofsleven doorbraken’. Verdieping van het geloof, na het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965), had betere katholieken moeten voortbrengen. Wat er kwam was vooral emancipatie.
De betere katholiek bleek in de allereerste plaats mondig en in staat zijn eigen weg te kiezen. In tweede instantie verdween de katholiciteit. Deze revolutie at haar kinderen voor de verandering eens niet op, maar liet zich opeten. De kerken liepen nog tijdens de beatmis geheel leeg. Zonder vanzelfsprekendheid werd de (ooit) hechtste katholieke kerkprovincie van Europa de minst hechte. Alles wat Rome daarna aan reactionaire gezagsdragers op Nederland losliet om het tij te keren was gedoemd in een woestijn te preken.
Van den Bos ontvouwt niet zozeer een opzienbarende visie – in feite onderschrijft hij de conclusies die Thurlings al decennia geleden trok in De wankele zuil – als wel een veelkleurig tableau van tragiek. Zonder schuldigen, en met één tragische held bij uitstek: kardinaal Alfrink (1900-1987), die met respect voor iedereen geprobeerd heeft de zaken in goede banen te leiden, maar achteraf beschouwd nooit een kans van slagen heeft gehad.
Verlangen naar verandering. Nederlands katholicisme 1953-2003
Maarten van den Bos
240 p. Wereldbibliotheek, € 19,90
Dit artikel is exclusief voor abonnees
BOEKEN: De tragiek van het Nederlandse katholicisme
De gemiddelde student geschiedenis in Nederland kent in elk geval één incident uit de tijd van de verzuiling: de publicatie van ‘het mandement’ door de katholieke bisschoppen, in 1954. Het episcopaat wilde de erosie van de katholieke zuil tegengaan. De KVP werkte in een coalitie samen met de PvdA, wat de vraag deed rijzen...
BOEKEN: Signalementen
‘Weest wel met alle menschen.’ De ‘Kaapse brieven’ van Cornelius de Jong van Rodenburgh Carla van Baalen en Dick de Mildt (red.) 640 p. Verloren, € 39,00 In 1815 vertrok de oudste dochter van ex-zeekapitein Cornelius de Jong, Jeannette, met haar echtgenoot naar Zuid-Afrika. Tot 1828 schreef Cornelius haar trouw brieven. Die geven...
Nederlandse arbeiders werden niet betrokken bij het migratiebeleid
De massale naoorlogse arbeidsmigratie had ingrijpende gevolgen voor met name de Nederlandse autochtone arbeider. Toch is de laatste nooit bij het migratiebeleid betrokken geweest, ook niet indirect via zijn ‘natuurlijke’ belangenbehartiger: de vakbond. Migratiebeleid was vooral een zaak van onderhandelende ambtenaren en lobbyisten. De geschiedenis van de naoorlogse arbeidsmigratie in Nederland laat zich het best...
In de negentiende eeuw kregen politici oog voor dierenleed
Vanaf de negentiende eeuw zetten steeds meer burgers, politici en denkers zich in voor de belangen van dieren. Wie waren die vroege voorvechters van dierenrechten, en wat bewoog hen? Op 25 en 26 juli 1886 braken in de Amsterdamse Jordaan hevige gevechten uit tussen de politie en de lokale bevolking. Een aantal politieagenten had geprobeerd...
De industriële revolutie
Gedreven door de stoommachine onderging Europa in de negentiende eeuw een industriële revolutie. Engeland liep daarbij voorop, maar uiteindelijk zou de hele wereld worden betrokken in een informeel wereldrijk, waarin economieën en landen steeds afhankelijker van elkaar werden. Ook door verstedelijking en migratie veranderde de samenleving ingrijpend. Het Britse Lagerhuis-lid William James vond het zelf...
Hoe de SDAP afscheid nam van het marxisme
Eind jaren dertig, terwijl de dreiging van het nazisme steeds groter werd, herzag de Sociaal-Democratische Arbeiders Partij haar beginselen radicaal. De voorloper van de PvdA wist zich snel te moderniseren, onder zware externe druk. Een partij waar het goed mee gaat, zal nooit besluiten zich te vernieuwen. Ingrijpende veranderingsprocessen binnen politieke partijen worden altijd veroorzaakt...
Nederland bracht een opportunistisch saluut aan het nieuwe Amerika
De Amerikanen herinneren Johannes de Graaff, in 1776 gouverneur van Sint-Eustatius, als een held van hun onafhankelijkheidsstrijd. Hij erkende het gloednieuwe land door een schip onder Amerikaanse vlag met saluutschoten te begroeten. Daarmee bracht hij het eiland aan de rand van de afgrond. Abraham Ravené was verlamd door twijfel. De commandant van het bescheiden Fort...
Schoolstrijd om de tere kinderziel
Louisiana verplicht scholen om in alle lokalen de tien geboden op te hangen. Christelijke politici streden in Nederland decennialang voor ruimte voor ‘vrije’ scholen.
Centrumdenken (vervolg)
In mijn eerste artikel over centrumdenken heb ik geprobeerd aan te tonen dat deze vijf dictators (Hitler, Stalin, Mussolini, Mao en Napoleon) alle vijf een religieuze geboortedatum hadden die hen linkte aan het religieuze centrum van hun cultuur en dat zij hier waarschijnlijk veel waarde aan toekenden. In de Tweede Wereldoorlog was echter ook Japan...
Notabelen wilden goedkope woningen bouwen voor de arbeidersklasse
Veel gemeenten bouwen te weinig sociale huurwoningen. In 1851 wilden de eerste woningbouwverenigingen goedkope woningen bouwen voor arme Nederlanders.
Eerdere paus waarschuwde ook al voor uitwassen van het kapitalisme
In zijn encycliek Rerum Novarum schreef paus Leo XIII over de slechte werk- en leefomstandigheden van arbeiders. Maar van echte betrokkenheid bij het leed van werklieden was geen sprake. Het zou nog decennia duren voor een katholieke arbeidersbeweging van de grond kwam. Een kerkvader met hart voor de gewone man. Dat beeld rees op uit...
De Unie van Utrecht
Na een restauratie van vijf jaar is de Utrechtse Domtoren uit de steigers. In de kapittelzaal van de Dom werd in 1579 de Unie van Utrecht getekend. Dat politieke verbond kwam moeizaam tot stand.
