Alle artikelen
In mijn jeugd heb ik onder leiding van mijn opa, die in Delft woonde, verscheidene malen het Prinsenhof aldaar bezocht. Daarbij stonden wij altijd enige tijd stil bij de kogelgaten in de muur op de plaats waar Willem de Zwijger is doodgeschoten door Balthasar Gerards. Dan citeerde mijn opa onveranderlijk op eerbiedige toon de laatste, ontroerende woorden van de grondlegger van onze natie (‘Mijn God, heb medelijden met mijn ziel en met dat arme volk’), om vervolgens met enig dedain op te merken dat de kogelgaten oplichterij waren, veel later aangebracht door sensatiezoekers. De behandeling van deze kwestie werd afgesloten met een vrij gedetailleerde beschrijving van de gruwelijke dood van de moordenaar op de Grote Markt in Delft.
Vandaar dat het voor mij een lelijke schok was dat de historische werkelijkheid geheel niet in overeenstemming blijkt te zijn geweest met de apodictische uitspraken van mijn opa. Dat is althans de conclusie van een omvangrijk onderzoek naar de moord, dat is uitgevoerd in opdracht van de EO en Museum Het Prinsenhof. Het rapport liet geen enkele ruimte voor twijfel. Deskundige analyse van het contemporaine sectierapport maakte duidelijk dat het hart van Oranje zo ernstig was getroffen dat hij op slag dood moet zijn geweest. Hij kan dus helemaal niets meer hebben gezegd.
De door mijn grootvader zo geminachte kogelgaten daarentegen zijn wel historisch. De muur waarin de gaten zitten stond er ook al in 1584, en de proeven met loden kogels uit een pistool van hetzelfde type dat Gerards gebruikte maken duidelijk dat dergelijke kogels lichte inslagplekken in het pleisterwerk veroorzaken. Dat er nu twee forse gaten in de muur zitten is het werk van latere bezoekers die met hun vingers of wandelstokken in de inslagplekken hebben staan prikken.
Op het punt van de gaten had mijn opa dus ten dele gelijk. De verslagen van dit onderzoek in de media wekten de indruk dat nu definitief bekend is hoe het zit. Dat is wellicht toch wat voorbarig. De fameuze laatste woorden van de Zwijger dateren van de dag van de moord en niet van later. Bij de moord waren verscheidene getuigen, die allemaal in grote trekken diezelfde laatste woorden hebben gerapporteerd. Is het waarschijnlijk dat die in de paniek en verwarring na de moord een prettige overeenstemming hebben bereikt over zo’n fraaie historische leugen?
We weten niet hoe betrouwbaar het sectierapport is op grond waarvan de moderne onderzoekers hebben geconstateerd dat Willem van Oranje op slag dood was. Het is, kortom, niet volstrekt uitgesloten dat Oranje nog enkele seconden heeft geleefd. We weten het niet volkomen zeker, al is er wel twijfel gezaaid aan die laatste woorden. Fameuze laatste woorden zijn notoir onbetrouwbaar, maar met laatste woorden die op basis van diverse getuigenverklaringen op de dag zelf van de moord opduiken, ligt dat wellicht toch weer anders.
Dan die gaten. Akkoord: die muur stond daar dus ook al in 1584, maar hoe weten de onderzoekers zo zeker dat de twee diepe gaten die er nu zitten de uitgediepte oorspronkelijke lichte inslagen in het pleisterwerk zijn? Dat weten ze helemaal niet zeker; dat veronderstellen ze. Het enige wat we werkelijk zeker weten is dat we het helemaal niet zeker weten en waarschijnlijk ook nooit helemaal zeker zullen weten.
Daarbij komt dat de overlevering met die mooie laatste woorden veel aardiger is dan de huidige op-slag-doodtheorie. Elke geschiedenis heeft behoefte aan een mythische rand, of zo u wilt enige dubieuze details die onze historische verbeelding kunnen prikkelen. Als Oranje niets heeft gezegd, is het toch zo dat de directe omstanders het zeer waarschijnlijk achtten dat hij zoiets zou hebben gezegd. Kortom, ik geloof nog steeds dat mijn opa gelijk had.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Column Maarten van Rossem
In mijn jeugd heb ik onder leiding van mijn opa, die in Delft woonde, verscheidene malen het Prinsenhof aldaar bezocht. Daarbij stonden wij altijd enige tijd stil bij de kogelgaten in de muur op de plaats waar Willem de Zwijger is doodgeschoten door Balthasar Gerards. Dan citeerde mijn opa onveranderlijk op eerbiedige toon de...
Column Martin Sommer
Net als velen van u heb ik dankzij de goede gaven van de boekenclub Erflaters van onze beschaving van Jan en Annie Romein in de kast staan. Een kloek deel, en een grote prestatie van het historici-echtpaar om zoveel illustere Nederlanders te portretteren, vooral omdat de hoofdstukken bij elkaar zes eeuwen omspannen. Onlangs heb...
Schotland zat vrijwillig onder het Engelse juk
Een rechtbank bepaalt vandaag of Schotland opnieuw een referendum over onafhankelijkheid mag houden. Waarom gaven de Schotten hun onafhankelijkheid ooit op?
Mme K.
Hélène Kibitz wilde vooral vrij zijn. Maar tot drie keer toe werd de sprankelende Amsterdamse opgesloten: wegens ‘lichtzinnigheid’ in een R.K. Observatiehuis voor Meisjes, in een ongelukkig huwelijk, en ten slotte in het Judenlager Drancy, in bezet Parijs. Acht decennia later lijken die tragische gebeurtenissen het ‘meisje van een eeuw’ er niet onder te hebben...
Het huwelijk in de Gouden Eeuw
Ouders hielden in de Gouden Eeuw rekening met de voorkeur van hun kinderen bij het uitzoeken van een huwelijkskandidaat. En over seks voor het huwelijk werd niet al te moeilijk gedaan. Het huwelijk was weliswaar een contract, een manier om een stabiele samenleving te garanderen, maar dat ging nou eenmaal beter als de partners ook...
Operatie Mincemeat
Op 30 april 1943 werd het lichaam van majoor William Martin gevonden door José Antonio Rey María, een sardinevisser uit Andalusië. Aan het lichaam was een koffer vastgeketend met documenten over een geallieerde invasie in Zuid-Europa. Alleen Joseph Goebbels had zijn twijfels; de rest van de nazi’s liet zich in de Tweede Wereldoorlog een rad...
De radicalisering van SS-Voorman Feldmeijer
Hij was de foutste Nederlander tijdens de Tweede Wereldoorlog: Henk Feldmeijer. De Duitse bezetter benoemde hem tot Voorman van de Nederlandse SS. In de winter van 1942-1943 maakte hij als soldaat de Duitse nederlaag bij Stalingrad mee. Vanaf dat moment leek hem alles geoorloofd om de oorlog te winnen. Posters in de stad kondigden het...
Hooggeleerd spiegelhuis
Tom Holland heeft zich wat op de hals gehaald. Na de eerste twee succesvolle delen van zijn ‘trilogie over de Oudheid’ was de Britse schrijver aangeland bij de late Oudheid annex vroege Middeleeuwen. Probleempje: Holland was een absolute leek op het gebied van de islam – een religie die ergens rond de zevende eeuw,...
Fout was echt fout
Het imago van de NSB is altijd negatief geweest. Toch staan de Nederlandse nationaal-socialisten zowel bij tijdgenoten als bij latere generaties eerder te boek als belachelijke, opgeblazen burgermannen dan als politiek fanatici en levensgevaarlijke criminelen. Dit beeld wil journalist en historica Tessel Pollmann rechtzetten. Dat lukt haar goed. Mussert & Co staat...
Duivelse verleider
Peter Longerich schreef enkele jaren geleden een baanbrekende studie waarin hij aantoonde dat de Duitsers over de Holocaust heel wat meer wisten dan ze na 1945 toegaven. ‘Wir haben es nicht gewußt’ was gewoon flauwekul. Na een biografie van Heinrich Himmler, het hoofd van de SS, heeft hij er nu een geschreven van Joseph...
Verzet als natuurlijke habitus
Even meteen een paar vuiltjes uit de weg ruimen om beter zicht te krijgen op het soms interessante, dikwijls hagiografische en in elk geval veel te omvangrijke boek van NIOD-historica Madelon de Keizer over Frans Goedhart (1904-1990). Met dit magnum opus beoogt zij tot een definitieve historische plaatsbepaling te komen van deze in steeds kleinere...
George Kennan: oervader van het diplomatieke realisme
Historici krijgen steeds meer oog voor de culturele dimensies van de Amerikaanse buitenlandse politiek. De klassieke tweedeling tussen realisme en idealisme die de historiografie van de Amerikaanse diplomatie jarenlang bepaalde, heeft plaatsgemaakt voor een veel genuanceerder beeld, waarin ook beeldvorming, emoties en allerlei vormen van soft power een rol spelen. Uitgerekend de langverwachte biografie van...
