Alle artikelen
Een selectie uit recent verschenen boeken over de Tweede Wereldoorlog
Hitler. Een korte biografie
A.N. Wilson
239 p. Spectrum, € 17,50
Dit is een handzame en mooi geschreven biografie van Hitler. A.N. Wilson is een Engelse schrijver, en biograaf van Jezus en Paulus, maar ook van Tolstoi en sir Walter Scott. Wilson wijst op de extreme luiheid van Hitler. Hij had echter één groot talent: hij kon mensen in vervoering brengen. ‘Hitler behoorde tot de toekomst van het gesproken woord, een toekomst waar Walt Disney, televisie en film deel van uitmaakten. Hitler was de eerste en meest hypnotiserende artiest van de postgeletterdheid.’ Veel aandacht besteedt Wilson aan de lijfarts van Hitler, dr. Morell, die de patiënt volspoot met middelen die zijn geestelijke gesteldheid bepaald niet vooruithielpen. Dé biografie van Hitler blijft voorlopig de tweedelige studie van Ian Kershaw. Wie opziet tegen dit enorm omvangrijke en niet altijd lekker geschreven werk kan terecht bij Wilson.
Oorlogsmythen. Willem Frederik Hermans en de Tweede Wereldoorlog
Ewoud Kieft
288 p. De Bezige Bij, € 18,90
Ewoud Kieft (1977) is de belangrijkste Nederlandse jonge historicus van dit moment. Hij schreef over de ideeënstrijd ten tijde van het opkomend nazisme en promoveerde op het oorlogsenthousiasme van 1914. Kieft laat in Oorlogsmythen zien dat de schrijver W.F. Hermans van grote betekenis is geweest voor de manier hoe wij in Nederland tegen de Tweede Wereldoorlog aankijken. In vier hoofdstukken belicht hij de relatie Hermans en Tweede Wereldoorlog: biografisch, filosofisch, historisch en politiek. Voorbijkomen: de aanmelding van Hermans bij de Kultuurkamer, de zelfmoord van zijn zus in mei 1940 en natuurlijk de affaire-Weinreb. De houding van Hermans plaatst Kieft tegenover die van zijn grootvader, die in het verzet zat en de oorlog niet overleefde. Uiteindelijk kiest Kieft voor het idealisme van zijn opa, dat hem toch liever is dan het cynisme van Hermans.
Vuile oorlog in Den Haag. Bestrijding van het communistisch verzet tijdens de Duitse bezetting
R. Harthoorn
573 p. Van Gruting, € 39,90
De schrijver van dit boek, natuurkundige en econoom Rudi Harthoorn, dook in het oorlogsverleden van zijn vader. Hij wilde weten hoe het mogelijk was dat Willem Harthoorn op 12 augustus 1941 tegelijk met tientallen Haagse communistische verzetsmensen werd gearresteerd. Willem Harthoorn was kort daarvoor uitvoerend leider geworden van de Vonkgroep, een communistische verzetsgroep die bestond uit ongeveer driehonderd personen. Hij belandde in diverse concentratiekampen, maar overleefde de oorlog en legde zijn belevenissen vast in Verboden te sterven. De eindconclusie van zoon Rudi is niet mals: ‘Diverse burgemeesters, hoofdcommissarissen en politiefunctionarissen hebben zich voor en tijdens de bezetting beziggehouden met onwettige praktijken die tot de dood hebben geleid van ruim 250 communisten uit de Haagse regio.’ Bovendien: ‘Na de oorlog hebben rijks- en gemeentelijke overheden alle machtsmiddelen ingezet’ om deze praktijken te verbergen.
Het fenomeen Anne Frank
David Barnouw
178 p. Bert Bakker, € 18,95
David Barnouw is woordvoeder van het NIOD en daarnaast Anne Frank-deskundige. Het fenomeen Anne Frank is een vermakelijk boek waarin de opkomst van de Anne Frank-industrie wordt geschetst. Ik was het vergeten, maar Barnouw herinnert ons eraan dat de Nederlandse staat rond 2000 maar liefst 300.000 dollar betaalde voor een aantal blaadjes dat ooit verwijderd was uit het dagboek. Uiteraard valt ook alles te lezen over de inmiddels wereldberoemde kastanjeboom in de tuin van het Achterhuis.
Veel minder bekend dan Anne Frank werd Etty Hillesum, die in de oorlog ook een dagboek bijhield. Etty had een broer, Mischa, over wie Jan Willem Regenhardt een biografie schreef: Mischa’s spel en de ondergang van de familie Hillesum (326 p. Balans, € 19,95 – met cd). Mischa was een muzikaal wonderkind. Hij componeerde en speelde betoverend piano. Net als zijn zus overleefde hij de oorlog niet.
Soldaten. Over vechten, doden, sterven
Sönke Neitzel en Harald Welzer
487 p. Ambo, € 29,95
Tijdens de Tweede Wereldoorlog luisterden de Britten en Amerikanen hun gevangengenomen Duitse Wehrmacht-militairen af in de geallieerde kampen. Bij toeval werden in 2001 150.000 pagina’s van de letterlijke verslagen van deze afluisterpraktijken ontdekt. Hierin vertellen de soldaten elkaar haast nonchalant over de gruweldaden die ze hebben gepleegd. Een Duitse piloot bekent dat het hem genoegen verschafte om wegen vol met vluchtende burgers te bombarderen: ‘Het was een groot succes, prachtig, indrukwekkend en fantastisch.’ Onderling spreken de soldaten over militaire geheimen, over de vernietiging van de Joden, maar ook over futiele zaken, zoals de vraag of het bordeel in Parijs goedkoper is dan dat in Bordeaux. Op basis van de afluisterverslagen tonen historicus Sönke Neitzel en sociaal psycholoog Harald Welzer hoe soldaten in oorlog denken en voelen. Ze laten zien dat de moraal en mentaliteit van soldaten in elke oorlog dezelfde zijn.
Spoor naar Woeste Hoeve. De zoektocht naar de geëxecuteerde piloot Czeslaw Oberdak
Richard Schuurman
357 p. Verloren, € 25,00
Op 8 maart 1945 schoot een Duits vuurpeloton bij Woeste Hoeve 117 mannen dood als vergelding voor de aanslag op SS-generaal Hanns Rauter. Onder de doden bevond zich de 23-jarige Poolse oorlogsvlieger Czeslaw Oberdak. Niemand (her)kende hem en hij werd naamloos begraven. Aangespoord door een brief van Oberdaks zus, die onvermoeibaar was blijven zoeken naar haar verdwenen broer, verdiepte journalist Richard Schuurman zich in deze zaak. Uiteindelijk kreeg de naamloze dode zijn identiteit terug.
Tienduizend Amerikaanse soldaten liggen begraven in het Limburgse dorp Margraten. Ze namen deel aan operaties als Market Garden. De verhalen van deze soldaten zijn bewaard gebleven dankzij het unieke netwerk van adoptanten dat de inwoners van Margraten in 1945 oprichtten. Over dit herinneringsfenomeen schreef Peter Schrijvers De Margraten Boys (331 p. Manteau, € 21,95).
De pianiste van Theresienstadt
Alice Herz-Sommer
240 p. Boekerij, € 18,95
Vlak voor 4 en 5 mei verschijnen er elk jaar nog tal van egodocumenten over de Tweede Wereldoorlog. Ik heb er drie geselecteerd. Allereerst De pianiste van Theresienstadt. Alice Herz-Sommer overleefde het kamp dankzij haar pianospel. Groten der aarde lazen het boek: ‘Geeft moed, hoop en vertrouwen voor de toekomst’ (Hillary Clinton), ‘Ik was diep ontroerd’ (Nelson Mandela) en ‘Gewoonweg briljant’ (Henry Kissinger).
Vlucht naar het oosten (264 p. Nijgh & Van Ditmar, € 19,95) door Bronia Davidson. Davidson komt uit een Pools-Joodse familie, die in 1939 vluchtte richting het oosten en terechtkwam in Siberië en Oezbekistan.
Assistent van Mengele. Patholoog-anatoom in Auschwitz-Birkenau (207 p. Verbum, € 19,50) door Miklós Nyiszli is een van de bekendste Holocaust-klassiekers, geschreven vlak na de Tweede Wereldoorlog. Nyiszli was een Joodse arts die deel uitmaakte van een Sonderkommando, gevangenen die onder dwang moesten meehelpen met het moorden. Gruwelijke getuigenis.
Praag fataal
Philip Kerr
376 p. Boekerij, € 19,95
Kerr is de beste thrillerschrijver van dit moment. Hij oogst terecht roem met zijn Bernie Gunther-serie, over een Duits politieagent tijdens de Tweede Wereldoorlog. Praag fataal is het zesde deel. Centraal staat deze keer Reinhard Heydrich. Gunther wordt aangesteld als zijn lijfwacht en moet de moord op een van Heydrichs adjudanten oplossen. Geeft een indringend beeld van het verziekte nazimilieu.
Heydrich speelt ook de hoofdrol in Mendelssohn op het dak (253 p. Cossee, € 21,90) door Jiří Weill, een roman uit 1960, die nu voor het eerst in Nederlandse vertaling verschijnt. Heydrich ontdekt op het dak van het Praagse concertgebouw het standbeeld van de Joodse componist Mendelssohn. Dat moet natuurlijk weg.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Signalementen (boeken)
Een selectie uit recent verschenen boeken over de Tweede Wereldoorlog Hitler. Een korte biografie A.N. Wilson 239 p. Spectrum, € 17,50 Dit is een handzame en mooi geschreven biografie van Hitler. A.N. Wilson is een Engelse schrijver, en biograaf van Jezus en Paulus, maar ook van Tolstoi en sir Walter Scott....
Lea Stein, Jacoba de Wilde, Regina Mondres
Het is druk in de imposante hoge ruimte van het Stadsarchief Amsterdam. Bezoekers schuifelen langs op het eerste gezicht vriendelijke plaatjes. Het zijn zwart-witfoto’s van kinderen. De meesten van hen poseren serieus, met strikken en nette kleren. Sommigen vallen op omdat ze lachen. Zoals Lea Stein, een paar maanden oud, uit Rotterdam. Ook Jacoba...
Website: Via Nijmegen naar Mainz, over de Alpen naar Milaan
Wie tegenwoordig van bijvoorbeeld Utrecht naar Rome wil reizen heeft het maar makkelijk. Je tikt op de routeplanner de twee plaatsnamen in, vinkt aan dat je de auto neemt en binnen enkele seconden staat daar de ideale route: bij Nijmegen de grens over, vervolgens Frankfurt aanhouden, dwars door Zwitserland en vanaf Milaan de bordjes...
Film: Signalementen
O’Hanlons helden Roel van Broekhoven en Maaik Krijgsman Dutch Filmworks, € 24,95 Remond O’Hanlon maakte twee jaar geleden naam als een van de reizigers in de 35-delige tv-serie Beagle. In het kielzog van Darwin. De VPRO vertilde zich enigszins aan dit prestigeproject, want niet alle afleveringen konden boeien. Dat dat niet aan...
Film: Upstairs-downstairs in Versailles
Het is knap als je een nieuwe invalshoek weet te bedenken voor een speelfilm over de Franse Revolutie, want een eeuw filmgeschiedenis heeft het onderwerp behoorlijk uitgeput. Toch is het de makers van Les adieux à la reine gelukt. Beter gezegd: het is schrijfster Chantal Thomas gelukt, want zij schreef de historische roman Les...
Een hang naar autoritaire vaderfiguren
In mijn vorige overzicht schreef ik dat oud-president Jacques Chirac was ontslagen van rechtsvervolging in de ‘fictieve banen’-affaire, die nog dateerde uit zijn periode dat hij burgemeester was van Parijs. Dat was iets te snel geconcludeerd. Weliswaar pleitte de officier van justitie in de afsluitende zitting medio september ontslag van rechtsvervolging, maar in de...
Dikker is niet altijd beter
Zo’n dertig jaar geleden verschenen er in Nederland heel weinig biografieën, zodat de liefhebber van dit licht voyeuristische genre zich in de handen wreef als er weer eens eentje werd gepubliceerd. Al te kieskeurig kon je niet zijn en veel recensies eindigden dan ook met de verzuchting dat het boek misschien niet volmaakt was,...
Een Napoleon zonder wereldrijk
Het was begin jaren zestig. Mannen als Churchill en Roosevelt – de laatsten in een lange rij van Alexanders en Julius Caesars, schreef Bob Dylan in zijn herinneringen aan die tijd – hadden alweer een paar decennia geleden ontslag gekregen van de geschiedenis. De wereld maakte kennis met een nieuw type leider, zoals Van Mierlo...
Column Martin Sommer
Henk Wesseling is niet alleen een fabuleus historicus, maar vooral ook een buitengewoon aardige man en een bonhomme met een goede smaak van eten en drinken. Een jaar of tien geleden ging ik in Parijs met hem naar de film, ik meen over de verzetsheld Jean Moulin. Dat deden we na ‘een mooie lunch’...
Een Stasi-spion in Nederland
De eigenaar van een Brabants defensiebedrijf is aangehouden op verdenking van spionage voor Rusland. Tijdens de Koude Oorlog plantte de Oost-Duitse Stasi spionnen bij Nederlandse bedrijven.
Column Maarten van Rossem
De held van het verhaal verlaat huis en haard en trekt onverschrokken de wijde wereld in. Hij moet iets groots verrichten. Als hij zijn monster heeft gevonden en gedood, keert hij met de beeldschone prinses die door het monster gevangen werd gehouden terug naar huis. Ze trouwen onder trompetgeschal en leven nog lang en...
De stelling: ‘De Amerikaanse democratie is verloederd.’
Anton van Hooff:‘Het is overduidelijk dat het grote geld een belangrijke rol speelt in de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Maar ik zou niet kunnen zeggen of de invloed van rijke geldschieters nu groter is dan vroeger. Rond 1900 had je het fenomeen van de zogenoemde “cowboykapitalisten” – zakenlui als John D. Rockefeller –, die ook toen...
