Alle artikelen
Het staat een beetje achteloos in het midden van dit proefschrift: actrice Mary Dresselhuys (1907-2004) meldde zich op 18 februari 1942 bij de Kultuurkamer. Daarmee deed zij volgens auteur Benien van Berkel wat nagenoeg iedereen deed die in Nederland als kunstenaar de kost verdiende. Slechts enkele tientallen prominenten maakten een statement door geen gehoor te geven aan de verplichte aanmelding. Het gros van de kunstenaars schikte zich. Het was slechts te danken aan de administratieve chaos bij de Kultuurkamer dat de meeste aanmeldingen nooit zijn omgezet in officieel lidmaatschap.
De oprichter van de Kultuurkamer was NSB’er Tobie Goedewaagen. Hij bekleedde van november 1940 tot en met januari 1943 de post van secretaris-generaal op het door de Duitse bezetter ingestelde departement van Volksvoorlichting en Kunsten. Over zijn leven gaat dit proefschrift. Het is nog niet in de handel verkrijgbaar, maar zou na enig hakwerk een mooi publieksboek kunnen opleveren.
Van Berkel heeft in de pers al enige aandacht gekregen voor haar stelling dat Goedewaagen aan de basis stond van het huidige cultuurbeleid in Nederland. Waar voor de oorlog Thorbeckes motto overheerste dat ‘kunst geen regeringszaak’ was, voerde Goedewaagen een actief stimuleringsbeleid. Op zijn initiatief werden de kunstsubsidies vervijftienvoudigd en kwamen er betere beloningen en arbeidsvoorwaarden.
Goedewaagen deed dit vanuit oprechte zorg over de kunsten in Nederland, maar wel met het doel de cultuursector te nazificeren. Hij stimuleerde vooral kunst die volgens de nationaal-socialisten voortkwam uit de ‘Germaanse volksziel’, zoals de realistische schilderijen van Pyke Koch en Carel Willink. Kunststromingen als dada en het kubisme daarentegen golden als ‘ontaard’, omdat ze ontsproten aan een ‘Joodse geest’. Alleen kunstenaars die de ariërverklaring ondertekenden, mochten hun beroep nog uitoefenen.
Van Berkel noemt Goedewaagen een ‘cultuurracist’, wat iets anders zou zijn dan een biologisch racist. Het onderscheid is echter kunstmatig en onnodig verwarrend. Zoals de auteur zelf schrijft, geloofde Goedewaagen heilig in het bestaan van mensenrassen en was hij een voorstander van ‘veredeling’ door middel van eugenetica. Hooguit onderscheidde hij zich van andere biologische racisten, doordat hij zijn waanvoorstellingen vertaalde naar geleerd aandoende betogen over het verband tussen ras en cultuur en het ideaal van een nieuwe ‘mensenadel’.
Hoe Goedewaagen aan die denkbeelden kwam, is het grote raadsel rondom deze man. Dat een academisch filosoof zoals hij vatbaar was voor van-de-pot-gerukte denkbeelden, hoeft op zichzelf geen verbazing te wekken. Daarvan biedt de wijsbegeerte voorbeelden te over. Het vreemde aan Goedewaagens keuze voor het nationaal-socialisme is echter dat hij zijn wijsgerige carrière begon als een loepzuivere en misschien zelfs iets te starre rationalist.
Hij was een aanhanger van de neokantiaanse filosofie, een vijand van alle metafysica en een tegenstander van elke vorm van gebruik van zijn discipline voor politieke doeleinden. Als zo iemand in een jaar tijd zijn verstand inruilt voor de diepste krochten van de menselijke onderbuik, dan moet er iets gebeurd zijn.
De gangbare verklaring is frustratie: in 1932 werd Goedewaagen gepasseerd voor een felbegeerd hoogleraarschap in Utrecht. Van Berkel wijst deze verklaring van de hand, maar geeft hiervoor weinig steekhoudende argumenten. Zelf schreef Goedewaagen in zijn naoorlogse zelfrechtvaardiging Hoe ik nationaal-socialist werd en was dat ‘het feit dat ik niet tot de officiële kringen der wetenschap werd toegelaten’ zijn denken ‘sterk beïnvloed’ had. De ‘teleurstelling’ stimuleerde hem om ‘minder intellectualistisch’ te worden.
Waarom zou een historicus twijfelen aan zo’n zeldzaam staaltje van zelfinzicht? Van Berkels tegenwerping dat het nationaal-socialisme voor tijdgenoten een authentieke verlokking bezat, verklaart niet waarom zeker in Nederland maar een kleine minderheid voor die verlokking viel. Mythes doorprikken is een mooi streven, maar je kunt er ook in doorschieten.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Van-de-pot-gerukte ideeën
Het staat een beetje achteloos in het midden van dit proefschrift: actrice Mary Dresselhuys (1907-2004) meldde zich op 18 februari 1942 bij de Kultuurkamer. Daarmee deed zij volgens auteur Benien van Berkel wat nagenoeg iedereen deed die in Nederland als kunstenaar de kost verdiende. Slechts enkele tientallen prominenten maakten een statement door geen gehoor te...
Het museum dat er niet kwam
Het waren zielige beelden. We zagen jongemannen in dure maatpakken, gereden in auto’s alsof ze minister waren. Het ene moment lag de wereld aan hun voeten, het andere moment werd duidelijk dat aan hun kleine rijk een eind was gekomen. Ze hadden een groot historisch pretpark met de nieuwste attracties gewild, en dat hadden ze...
Boeken: Signalementen
De geschiedenis van Suriname Hans Buddingh’ 576 p. Nieuw Amsterdam, € 29,95 Dit is de vierde druk van hét handboek over de Surinaamse geschiedenis. Buddingh’, werkzaam als redacteur bij NRC Handelsblad, heeft het helemaal geactualiseerd. Wie wil weten hoe Bouterse weer aan de macht kon komen in Suriname leze dit boek. Buddingh’ legt...
De Stelling: ‘Suriname is er niet aan toe om met zijn verleden in het reine te komen’
De stelling Anton van Hooff: ‘Zoals zo vaak het geval is bij “moderne” begrippen, hadden de oude Grieken de primeur van het begrip “amnestie”. Het woord is dan ook afkomstig uit het klassieke Grieks. Het betekent letterlijk “niet-herinnering” en werd gebruikt in de zin van een “bewust vergeten”. In het jaar 403...
Lessen uit het verleden: Nauwkeurig bombarderen onmogelijk
Volgens militair historicus Christ Klep is het risico op ongelukken bij bombardementen groot. Na honderd jaar militaire luchtvaart is ‘schoon’ bombarderen nog altijd een illusie, zegt hij. ‘Het luchtwapen heeft sinds zijn ontstaan een imago van reinheid en technologische finesse. Terwijl de infanterist ploetert op de grond, vliegen de “ridders van de lucht” hoog boven...
Hoeveel mensen zaten er in Anne Frank-trein?
Zijn exacte getallen van belang voor de geschiedschrijving? Zijn de bestaande databanken van Joodse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog betrouwbaar? Is het ultieme monument, een wand of boek met alle namen van Joodse slachtoffers, mogelijk? Ikzelf werk aan een privéonderzoek naar een aan het eind van de oorlog door het verzet geliquideerde, Joodse verrader. In dat...
Aantjes-affaire ging niet om ’twee lettertjes’
Op 6 november 1978 onthulde historicus Loe de Jong dat de CDA-fractievoorzitter Willem Aantjes tijdens de Tweede Wereldoorlog lid was geweest van de SS. Een dag later trad Aantjes af. De achterban was woedend op de historicus, die een geliefd politicus ten val had gebracht door ‘de oorlog’ erbij te slepen. De Jong gaf in...
De klassieken in de achttiende eeuw
De achttiende eeuw wordt door veel historici gezien als de bakermat van de moderniteit. Het was de eeuw van de Verlichting, waarin de ratio een einde maakte aan een manier van denken waarin autoriteit en traditie een dominante rol speelden. Niet alleen God was zo’n autoriteit, ook veel auteurs uit de Oudheid waren dat. Een...
‘We hebben het nicht gewusst’
Als er 102.000 medeburgers worden vermoord en bijna niemand verzet zich, dan moet dat wel te wijten zijn aan onverschilligheid bij de rest van de bevolking. Die redenering vormt de basis van wat Bart van der Boom, docent moderne Nederlandse geschiedenis aan de Universiteit Leiden, ‘de mythe van de schuldige omstander’ noemt. In zijn boek...
Tentoonstelling: Café Tante Stien en een Turkenpension
Café Tante Stien is klein en bruin. Op de tafel ligt een perzisch tapijtje. De kroonluchter heeft kaarsvormige lampjes. In de afwas degelijke witte kopjes, op de muur versleten bruinleren behang. Er hangt een doordringende lucht van sigaretten en verschaald bier. Of is dat verbeelding, want de sigaretten in de volle asbakken zijn nep,...
Hoe George Washington de eerste president van Amerika werd
Een mooi historisch overzicht, volledig gebaseerd op data uit Wikipedia, van de strijd om het Witte Huis is te vinden op de website electoralmaps.org. Op de kaartjes op deze website is precies te zien welke staten voor welke presidentskandidaat kozen. De allereerste presidentsverkiezingen werden gehouden in 1789. Meteen valt op dat het kiessysteem vrijwel gelijk...
Signalementen (film)
The Ultimate War II Movie Collection 8 speelfilms. Just Bridge Entertainment, € 29,99 Over de Tweede Wereldoorlog zijn niet alleen duizenden documentaires gemaakt, maar het is ook met afstand de meest verfilmde oorlog. Acht films zijn verzameld in een luxe box, die ook een 500 pagina’s tellend (foto)boek bevat. De films zijn...
