Alle artikelen
Sinds God niet uit alleen uit Jorwerd vertrok, maar ook uit nagenoeg de gehele moderne samenleving, hebben de meeste mensen slechts één zekerheid: we gaan allemaal dood. Dit is zo vanzelfsprekend dat het niet nodig lijkt daar veel woorden aan vuil te maken. Maar de werkelijkheid is anders.
De manier waarop mensen omgaan met de dood verandert niet alleen voortdurend, ook blijkt het een onderwerp dat hen enorm bezighoudt en op allerlei niveaus hun leven beïnvloedt. Vandaar dat het zinvol is dat historici onderzoeken hoe samenlevingen hiermee omgaan, aangezien het lot van de doden veel zegt over de preoccupaties, overtuigingen en onzekerheden van de levenden.
Funerair historicus Wim Cappers doet al dertig jaar onderzoek naar de ontwikkelingen die zich in Nederland vanaf de zestiende eeuw op dit terrein hebben voorgedaan en heeft de resultaten hiervan onlangs samengevat in zijn monumentale, ruim 900 bladzijden tellende dissertatie Aan deze zijde van de dood.
Hoewel de ondertitel Funeraire componenten van seculariserende cultuurlandschappen in Nederland 1576-2010 een hoogst abstract discours doet vermoeden, gaat het hier om gedetailleerde studies naar concrete zaken. Zoals de wijze waarop het leger omging met gesneuvelde militairen, het redden van drenkelingen en de discussie over schijndood, het ontstaan van wetgeving op het gebied van de lijkbezorging, de modernisering van uitvaarten, het ontstaan van begraafplaatsen, de funeraire architectuur en de wijze waarop de herinnering aan overledenen levend werd gehouden.
Centraal staat steeds de wisselwerking tussen maatschappelijke ontwikkelingen en veranderingen in de funeraire cultuur. Volgens Cappers is op dit gebied de geschiedenis van de afgelopen vijfhonderd jaar te beschrijven aan de hand van een drietal begrippen: rituele leegte, medische zekerheid en burgerlijk fatsoen.
Als gevolg van de Reformatie verdwenen alle rituelen rond het sterven waarmee de nabestaanden probeerden bij God te bemiddelen, zodat de overledene naar de hemel zou gaan. Door het leerstuk van de predestinatie was zoiets zinloos geworden, zodat de begrafenis niet langer in het teken van het zielenheil stond – wat gevolgen had zowel voor het openbare karakter ervan als voor de beleving van de nabestaanden. Deze ‘rituele leegte’ was volgens Cappers kenmerkend voor de ‘secularisering van het levenseinde’, die vanaf de zeventiende eeuw duidelijk zichtbaar werd.
Vanaf het einde van de achttiende eeuw ging de medicalisering een rol spelen, wat begon met een verbod – om hygiënische redenen – op begraven in en rond de kerk. Doordat de nadruk steeds meer kwam te liggen op het aardse bestaan, ontstond er ook meer behoefte aan zekerheid over het moment van overlijden. Artsen kregen hierbij een belangrijke taak en waren na verloop van tijd de enigen die de dood en het tijdstip van overlijden mochten vaststellen, terwijl er een wettelijke termijn kwam waarbinnen de begrafenis moest plaatsvinden.
Nadat in 1915 crematie wettelijk was toegestaan, won het begrip ‘natuurlijke dood’ aan belang, aangezien na de verassing geen forensisch onderzoek meer mogelijk was.
Het burgerlijk fatsoen leidde ertoe dat uitvaarten netjes, maar vooral sober dienden te zijn. In de geleidelijk seculariserende samenleving, gericht op welvaart en aards geluk, kwam er op de dood een maatschappelijk taboe te rusten en werd de lijkbezorging uniformer en soberder. Aan het einde van de twintigste eeuw, toen het geloof in de maakbare samenleving afkalfde, signaleert Cappers een nieuwe funeraire omwenteling, waarbij de persoonlijke invulling van de uitvaart en rituelen van eigen makelij een steeds grotere rol gaan spelen.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
ONDERZOEK: Hoe de dood een taboe werd
Sinds God niet uit alleen uit Jorwerd vertrok, maar ook uit nagenoeg de gehele moderne samenleving, hebben de meeste mensen slechts één zekerheid: we gaan allemaal dood. Dit is zo vanzelfsprekend dat het niet nodig lijkt daar veel woorden aan vuil te maken. Maar de werkelijkheid is anders. De manier waarop mensen omgaan...
Zoektocht naar 17 opstandelingen
Ergens langs de aftandse spoorbaan, die loopt van de overwoekerde suikerplantages in het district Commewijne naar de verloederde suikerfabriek in Mariënburg, liggen zeventien mannen in een massagraf: zestien Hindoestanen en één Javaan. Ze liggen daar sinds 1902, toen er op de plantage een opstand uitbrak uit onder de contractarbeiders. Een Surinaams onderzoeksteam wil hen...
Een ‘concentratiekamp’ voor Zuid-Italianen
Honderd kilometer ten westen van Turijn ligt het Fort van Fenestrelle. Het was in de jaren 1860-61 een gevangenis voor Zuid-Italiaanse soldaten, die bij de Italiaanse eenwording weigerden zich te laten inlijven bij het Piemontese leger. Sommigen overleefde de gevangenschap niet. Wat er precies in Fenestrelle is gebeurd, is onderwerp van...
LESSEN: ‘Gouden Eeuw was een tijd van stagnatie’
Graaiende bestuurders, vercommercialisering van collectieve voorzieningen, toenemende sociale ongelijkheid. Het doet Bas van Bavel, hoogleraar economische en sociale geschiedenis aan de Universiteit Utrecht, sterk denken aan de zeventiende-eeuwse Republiek. Want nee, de Gouden Eeuw was helemaal geen tijd van voorspoed. In werkelijkheid verrijkte een kleine elite zich ten koste van de gewone bevolking. Van Bavel:...
STELLING: ‘Het is terecht dat Frankrijk zijn ex-kolonie Mali te hulp schiet’
Anton van Hooff: ‘Het Franse ingrijpen in Mali is een vorm van neokolonialisme. Waarom zou het anders juist Frankrijk zijn dat militair intervenieert in zijn voormalige kolonie? Er is geen sprake van een collectieve actie van de internationale gemeenschap. En de hulp die andere Afrikaanse naties hebben toegezegd schiet ook niet...
COLUMN: Maarten van Rossem
Naar alle waarschijnlijkheid zal de moord op Kennedy in de terugblikken op 1963 verreweg de meeste aandacht krijgen. Dat is begrijpelijk, want die moord was en is een trauma voor een hele generatie, en bovendien het schijnbare beginpunt van meer dan een decennium van ellende voor de Verenigde Staten. En ik vermoed dat de...
COLUMN: Annejet van der Zijl
De Spaanse schrijver Carlos Ruiz Zafón introduceerde het Kerkhof der Vergeten Boeken, maar er is een nog veel treuriger begraafplaats, namelijk die van de (nog) Nooit Geschreven Boeken. Iedere schrijver heeft ze: projecten die niet levensvatbaar bleken, niet van de grond kwamen of simpelweg verdrongen werden door andere. Ik kom ze nog weleens tegen,...
COLUMN: Martin Sommer
Zou het aan mij liggen, of klopt het dat je steeds vaker leest over moedwillig vergeten of weggestopte geschiedenissen? In het Volkskrant Magazine vertelde hiphopper Andrew Makkinga over zijn favoriete spullen. Daaraan vooraf ging een soort geloofsbelijdenis over hiphop. Wat is hiphop? Dat is de status-quo niet accepteren. ‘Niet wat onze geschiedenis betreft –...
BOEKEN: Engeland won de oorlog, de zwarten verloren de vrede
Het was de eerste keer dat het Britse imperium verslagen werd, althans de eerste keer in de negentiende eeuw. Bij Bronkhorstspruit en even later bij Majuba moest de British army in 1880 haar meerdere erkennen in een stelletje Boeren. Het zou de Engelsen nog een keer overkomen in 1899. In de zogenoemde Black Week...
BOEKEN: Een soldaat per inwoner van Nederland
133.000 man telde het Staatse Leger in 1713 bij het einde van de Spaanse Successieoorlog: 76.000 eigen soldaten en 57.000 subsidietroepen. Dat betekende dat elke veertien inwoners van de Nederlandse Republiek (met 1,9 miljoen inwoners) één soldaat moesten onderhouden. Dat viel financieel natuurlijk nooit vol te houden en al snel werd het leger dan...
BOEKEN: Het verleden heeft zijn eigen waarden
In 1995 werd de gerenommeerde VU-hoogleraar en kenner van de zeventiende eeuw A.Th. van Deursen medewerker van Historisch Nieuwsblad, toen nog een rebels blad van jonge historici die stevig tegen het establishment van hun vakgebied aan schopten. Van Deursen, die een jaar later met emeritaat zou gaan, schreef een aantal recensies die wegens hun...
Zoeken naar Terra Incognita
Op 1 augustus 1722 vertrok Jacob Roggeveen met drie schepen vanuit Texel op zoek naar Zuidland. Eeuwenlang was in Europa gespeculeerd over een continent ten zuiden van de evenaar. Het noordelijk halfrond bestond uit Noord-Amerika, Europa en het noordelijk deel van Azië, dus móést dat zuidelijk halfrond een vergelijkbare landmassa hebben om de aarde in...
