Alle artikelen
Tijdens de godsdiensttwisten van de zestiende en zeventiende eeuw raakten grote groepen mensen op drift, omdat zij in hun land van herkomst hun geloof niet openlijk mochten belijden en vaak zelfs actief vervolgd werden. Over deze religieuze ballingen is al veel geschreven, en over het algemeen wordt aangenomen dat hun gedwongen vertrek het gevolg was van het feit dat ze in godsdienstig opzicht hardliners waren.
Hun ballingschap zou hen bovendien nog sterken in de overtuiging dat zij door God uitverkoren waren, dat ze als het ware in de voetsporen traden van het volk Israël, dat ook lange tijd door de woestijn had moeten trekken. De verbanning zou niet zelden leiden tot radicalisering en het hechter worden van de groep.
Volgens David van der Linden, die onlangs in Utrecht promoveerde, maar inmiddels verbonden is aan de Erasmus Universiteit, is dit beeld vooral het gevolg van het feit dat de meeste historici onderzoek hebben gedaan naar prominente figuren binnen deze ballingengemeenschappen, en zich in hoofdzaak hebben gebaseerd op hun boeken, preken, brieven, memoires en geschiedenisboeken. Dat geldt zeker voor de geschiedschrijving over de hugenoten, de Franse protestanten die na de herroeping van het Edict van Nantes in 1685 in groten getale uit Frankrijk vluchtten en zich onder meer in de Republiek vestigden.
In zijn baanbrekende dissertatie Experiencing Exile. Huguenot Refugees in the Dutch Republic, 1680-1700 vult Van der Linde deze benadering aan met methodes uit de sociaal-economische geschiedenis. Daarbij worden seriële bronnen geraadpleegd en zo veel mogelijk kwantitatieve gegevens boven water gehaald. Door deze te combineren met een grote hoeveelheid geschriften van hugenoten komt hij tot een verhaal dat sterk afwijkt van het hierboven geschetste patroon.
De meerderheid van de Franse protestanten vertrok namelijk niet naar het buitenland, maar bekeerde zich onder dwang tot het katholicisme. Van der Linden laat zien dat de vraag of iemand zich bekeerde of wegvluchtte niet in de eerste plaats afhing van de oprechtheid van zijn geloof, maar vooral een kwestie was van de kansen die men had om in het buitenland de kost te verdienen.
Vooral kooplieden, zeelui en hoogopgeleide ambachtslieden namen de gok. Zij beschikten dikwijls over meer informatie dan bijvoorbeeld boeren of laagopgeleide handwerkslieden, en bovendien konden zij hun beroep gemakkelijk elders uitoefenen.
Daarnaast was er volgens Van der Linde helemaal geen sprake van dat de hugenoten in de Republiek zichzelf beschouwden als een religieus keurkorps. Het waren vooral hun leiders die hun dat graag voorhielden en dat ook aan de buitenwereld verkondigden, maar in werkelijkheid was de ballingschap voor de meesten een uitermate teleurstellende en wanhopige ervaring. Een deel besloot zelfs alsnog het katholieke geloof te omarmen en ging terug. En van de rest hadden velen grote moeite om het hoofd boven water te houden.
Ook de indruk dat hugenoten een belangrijke bijdrage leverden aan de vroege Verlichting is volgens Van der Linden uitsluitend gebaseerd op de activiteiten van enkele uitzonderlijke figuren, van wie Pierre Bayle de bekendste was.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
ONDERZOEK: De meeste hugenoten werden katholiek
Tijdens de godsdiensttwisten van de zestiende en zeventiende eeuw raakten grote groepen mensen op drift, omdat zij in hun land van herkomst hun geloof niet openlijk mochten belijden en vaak zelfs actief vervolgd werden. Over deze religieuze ballingen is al veel geschreven, en over het algemeen wordt aangenomen dat hun gedwongen vertrek het gevolg...
Geen nationaal België-gevoel rond Waterloo en WOI
In België wordt hard gewerkt aan de herdenking van twee belangrijke historische gebeurtenissen. Op 8 juni 2015 wordt grootscheeps de tweehonderdste verjaardag van de Slag bij Waterloo herdacht. Een jaar daarvoor al start de herdenking van het einde van de Eerste Wereldoorlog. Die gaat net als de oorlog zelf vier jaar duren. ...
Beleefde Rusland economisch wonder aan vooravond van revolutie?
Er was eens… Rusland in 1913. Een achterlijk land en een poel des verderfs, waarin alleen een revolutie redding kon brengen, zeggen verstokte communisten. Een land van melk en honing, hard op weg een wereldmacht te worden, vinden monarchisten. Hoe het ook zij, 1913 was het laatste ‘vreedzame’ jaar van het Russische Rijk, voordat...
LESSEN: ‘SNS REAAL komt voort uit idealisme’
De val van SNS REAAL heeft het toch al broze vertrouwen in de Nederlandse bankensector geschokt. Spaarders voelen zich steeds minder op hun gemak. En dat terwijl de geschiedenis van SNS begon met grootse idealen over spaarzaamheid en zelfredzaamheid. Joost Dankers, docent economische en sociale geschiedenis aan de Universiteit Utrecht, vertelt: ...
STELLING: ‘Het is tijd voor een zwarte paus’
Anton van Hooff: ‘Als voorzitter van de Vrije Gedachte, een atheïstische club, maakt het mij niet uit hoe de paus eruitziet of waar hij vandaan komt. Ik hoop gewoon op een zeer ouderwetse paus, die de katholieke kerk om zeep helpt. Wat dat eerste betreft heeft het pontificaat van Benedictus XVI me...
COLUMN: Maarten van Rossem
De Republikeinse partij is nu al jaren in de greep van zeer conservatieve opvattingen. Zij vormt daarom in toenemende mate een minderheidspartij, die het bij de stembus moet hebben van oudere blanke kiezers. Omdat het Amerikaanse politieke systeem minderheden unieke mogelijkheden biedt om de wensen van de meerderheid te frustreren, spelen de Republikeinen toch...
COLUMN: Annejet van der Zijl
Ik kan er zo onderhand de klok op gelijkzetten: zodra er iets met de Oranjes aan de hand is, rinkelen hier de telefoons. Kennelijk sta ik nog steeds onder de K van Koningshuisdeskundige in de diverse redactie-Rolodexen en kom ik daar, wat ik verder ook heb geschreven of zal schrijven, nooit meer uit. Dat...
COLUMN: Martin Sommer
Vaak lijkt de tijd te verglijden, terwijl er wezenlijk niets verandert. Wel andere spelers – dezelfde teksten en belangen. Vooral Fransen zijn goed in die suggestie. Momenteel bewaken ze hun geopolitieke achtertuin in Mali. Ik zag op televisie een trotse president Hollande zijn manschappen toespreken. Ze waren in een paar dagen door een rotswoestijn...
BOEKEN: Tunnelvisie op de jaren zeventig
Volgens Duco Hellema, hoogleraar geschiedenis van de internationale betrekkingen aan de Universiteit Utrecht, hebben de jaren zeventig ‘geen goede reputatie’. Ze worden immers ‘vaak’ aangeduid als ‘een tijdvak van stagnatie, malaise en hernieuwd conservatisme’. Nu ja, het oordeel over deze periode is in elk geval ‘overwegend negatief’, of althans roept ‘geen...
Boeken: Ulrike Meinhof en collega’s
Hoewel we tegenwoordig niet meer opkijken van vrouwelijke politici, managers of geleerden, lijkt het alsof de emancipatie nog niet ver is voortgeschreden in het geweld. Toegegeven: in de krijgsmacht zijn de vrouwen aan een opmars begonnen, zodat niet alleen westerse landen als Nederland en de VS, maar sinds kort ook Marokko vrouwelijke generaals kent,...
Boeken: Fabels over Rome
Ha, leuk, dacht ik toen de redactie van Historisch Nieuwsblad me vroeg een boek te bespreken over de opkomst van Rome, van ongeveer de achtste tot de eerste eeuw voor Christus. Zo’n overzicht, daar steekt een mens nog eens wat van op. Ik kreeg voldoende tijd. Wekenlang sleepte ik het boek van Anthony Everitt met...
BOEKEN: Van Cunera tot Adelmund
In 2004 begon Els Kloek met een klein team te werken aan het Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland. Meer dan duizend korte biografieën van vrouwen vanaf de vroegste tijd tot nu vormen samen een overtuigende correctie op de geschiedschrijving die veelal over mannen gaat. Nu heeft Kloek het materiaal ‘gestold’ in een boek, dat een...
