Alle artikelen
Stelling september:
'Terecht noemde Willem-Alexander het Plakkaat van Verlatinghe ‘de geboorteacte van Nederland’'
Anton van Hooff:
‘Ja, dat vind ik volkomen terecht. Het is immers de Nederlandse onafhankelijkheidsverklaring. De Founding Fathers erkenden dit al toen ze dit document twee eeuwen later gebruikten als inspiratiebron voor de Onafhankelijkheidsverklaring van de Amerikaanse Republiek. Als men in Nederland een klein beetje historisch besef zou hebben, zou het Plakkaat van Verlatinghe aan het begin van ieder schooljaar op geschept papier aan Nederlandse leerlingen worden uitgedeeld. Want het is een nobel document waarin een volk kiest voor de eigen soevereiniteit.
In het Plakkaat van Verlatinghe wordt teruggegrepen op de idee dat in ieder koninkrijk impliciet sprake is van een contract tussen vorst en volk. De vorst dient het welzijn van zijn volk te bevorderen. Doet hij dit niet en ontpopt hij zich als een tiran, dan heeft het volk het recht de tiran te verdrijven. Filips II had met zijn schadelijke politiek dit contract verbroken, meenden de opstellers. Zodat de troon door zijn onderdanen “verlaten” kon worden verklaard.
Daarmee is met het Plakkaat ook de kiem voor de latere Republiek gelegd. Hierin staat het algemeen belang van het volk, het klassieke begrip van de res publica, centraal. Met de komst van de Oranje-monarchie is dit ideaal echter verkwanseld. We zouden eigenlijk ieder jaar Verlatingsdag moeten vieren, in plaats van Koningsdag.’
James Kennedy:
‘Het Plakkaat was een belangrijke stap in een historisch proces dat uiteindelijk heeft geleid tot het ontstaan van Nederland als zelfstandige staat. Achteraf lijkt er inderdaad veel voor te zeggen dat hiermee “de geboorte van Nederland” werd aangekondigd. Maar dat doen we dan wel vanuit het gezichtspunt van de Nederlandse eenheidsstaat die pas veel later, aan het einde van de achttiende eeuw, vorm heeft gekregen.
De voorstelling van het Plakkaat van Verlatinghe als de Nederlandse Declaration of Independence is om twee redenen problematisch. Ten eerste wilden de opstellers zich slechts ontdoen van een tirannieke koning. Dat is heel iets anders dan de proclamatie van een nieuwe staat. Willem van Oranje wilde zich aanvankelijk onderwerpen aan een nieuwe vorst, de hertog van Anjou. Later werd bij de graaf van Leicester aangeklopt.
Ten tweede werd zeven jaar later, in 1588, om puur pragmatische redenen besloten als zelfstandige republiek verder te gaan. Eenvoudigweg omdat beide samenwerkingsverbanden met buitenlandse troonpretendenten op een fiasco waren uitgelopen. Een helder idee van “Nederland” had men niet; men wist beter waar men tégen was dan waar men vóór was.
Dat is een groot verschil met de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, waarin op basis van verklaarde principes het recht van de Amerikaanse staat op zijn soevereiniteit te midden van alle andere staten werd opgeëist.’
Ruth Oldenziel:
‘Het is een prachtig document, maar of het ook daadwerkelijk een geboorteakte was? Bij het opstellen van een geboorteakte is de identiteit van de baby normaliter bekend. Maar bij de ondertekening van het Plakkaat van Verlatinghe bestond het concept “Nederland” nog helemaal niet. Het is wat dat betreft veelzeggend dat het graafschap Vlaanderen en de heerlijkheid Mechelen tot de ondertekenaars behoorden. En dat de Staten-Generaal het document in Antwerpen hebben goedgekeurd.
De ondertekening markeert een kruispunt in onze geschiedenis. Wij beschouwen het als het begin van iets nieuws. Als een beslissing die geen historische precedent had. Het opmerkelijke is echter dat de opstellers van de tekst zich juist op het verleden baseerden. De taal van het Plakkaat van Verlatinghe is die van de middeleeuwse traditie van vazaliteit. Van het contract tussen leenheer als primus inter pares en zijn vazallen.
Beide zijden hadden in zo’n vazalsrelatie zowel rechten als plichten. Kwam een leenheer zijn plichten niet na, dan kon de vazal het contract als ontbonden beschouwen. De grondslag van de “Nederlandse” afscheiding was dus gebaseerd op de middeleeuwse juridische praktijk, ook al mondde dit uiteindelijk, door omstandigheden, uit in het ontstaan van een van de eerste “moderne” republieken.’
Dit artikel is exclusief voor abonnees
‘Terecht noemde Willem-Alexander het Plakkaat van Verlatinghe ‘de geboorteacte van Nederland’’
Stelling september: 'Terecht noemde Willem-Alexander het Plakkaat van Verlatinghe ‘de geboorteacte van Nederland’' Anton van Hooff: ‘Ja, dat vind ik volkomen terecht. Het is immers de Nederlandse onafhankelijkheidsverklaring. De Founding Fathers erkenden dit al toen ze dit document twee eeuwen later gebruikten als inspiratiebron voor de...
COLUMN: Annejet van der Zijl
In ieder mens zit een boek, zeggen ze, en daar ben ik het mee eens (al zitten er, toegegeven, behoorlijk saaie tussen). Maar wat minstens zo waar is: aan elke biografie kleven talloze andere verhalen, die je als schrijver moet laten voor wat ze zijn omdat je je nu eenmaal dient te beperken tot je...
COLUMN: Martin Sommer
Wie wil weten hoe vergane glorie eruitziet, moet Seven Pillars of Wisdom van T.E. Lawrence nog eens ter hand nemen. Een heerlijk jongensboek, over de Britse hulp bij de Arabische opstand tegen het Ottomaanse Rijk in de Eerste Wereldoorlog. De auteur gaf het zelf in 1926 uit. En terwijl Lawrence zich in de jaren daarna...
Leve de politiek!
Iedereen heeft een hekel aan de politiek. Zelfs politici zeggen vaak een hekel aan hun beroep te hebben. Ze zouden liever iets anders doen, maar offeren zich op in het algemeen belang. In vrijwel alles dat over de politiek gezegd en geschreven wordt, klinkt afkeer en kritiek door. Het meest spraakmakende fenomeen van de...
BOEKEN: Speelplaats Nederland
En toch was in 1966 ook de gemiddelde Nederlander, oftewel de gewone man of vrouw uit het ‘klootjesvolk’, onder de indruk van het levensgevoel dat het liedje ‘Sammy’ opriep. Dat schrijft historicus Han van der Horst ergens halverwege zijn nieuwste boek, een populaire studie over Nederland tussen 1950 en 2000. Het is een even...
BOEKEN: Indrukwekkende lijst met de laatste trends
Ook de geschiedschrijving kent haar trends. Onderwerpen en benaderingen die een tijdlang erg in de mode waren ‘kunnen’ op zeker moment niet meer, en van tijd tot tijd vragen historici aandacht voor onderwerpen die heel lang genegeerd werden. Zo ging politieke geschiedenis lange tijd over de ontwikkeling van het staatsbestel, over politieke ideeën en...
SIGNALEMENTEN
Amsterdam. Geschiedenis van de meest vrijzinnige stad ter wereldRussell Shorto386 p. Ambo, € 24,95 Je moet wel een heel chagrijnige Amsterdammer zijn, wil je dit boek niet geweldig vinden. Er worden ons als bewoners van de hoofdstad een heleboel veren in de kont gestoken. De Amerikaanse journalist Russel Shorto – hij schrijft voor de New...
BOEKEN: Tudor-mania en Plantagenet-rage
Waar moet Richard III worden bijgezet? In de kathedraal van Leicester, bij de plek waar hij in 1485 tijdens de Slag van Bosworth werd gedood? In de kathedraal van York, waar hij trouwde? Op het stille kerkhof van Eastwell, naast zijn bastaardzoon Richard Plantagenet? In Windsor, bij het graf van zijn broer Edward IV? In...
FILM: signalementen
Linhas de Wellington Valeria Sarmiento (Filmfreak) Typisch staaltje Franse zelfoverschatting: na mislukte pogingen van het Napoleontische leger om Portugal te veroveren in 1807 en 1809, stuurde Napoleon in 1810 weer een leger naar het land. Het liep vast op de fortificaties (152 forten!) rond Lissabon. Ze waren aangelegd met hulp van een...
Een verwend kreng in Suriname
‘Blijf met je poten van mijn man af!’ Twintiger Elza in Paramaribo heeft het helemaal gehad met haar halfzus Sarith en smijt haar het huis uit. Begrijpelijk, want de flirt heeft Elza’s man verleid, uit wraak dat Elza eerder dan zij is getrouwd. ‘Iedereen gaat trouwen en ik blijf helemaal alleen,’ huilebalkt Sarith. Elza gooit...
TENTOONSTELLING: Kakofonie van geloven
Pieter Saenredam, bekend om zijn sobere schilderijen van kerkinterieurs, legde in 1635 de binnenkant van de Alkmaarse Sint-Laurenskerk vast. Ruim zestig jaar eerder, in 1572, was de kerk protestants geworden, dus het lag voor de hand dat Saenredam een van zijn typerende, strakke schilderijen zou maken. Maar hij deed het omgekeerde: hij gaf de...
‘Licht getinte slaven hadden meer kans om hun vrijheid terug te krijgen’
Slaven die een goede relatie hadden met de plantage-eigenaren en de licht getinte slaven – nakomelingen van plantage-eigenaren en hun slavinnen – maakten de meeste kans om hun vrijheid terug te krijgen. Daarover vertelt Aspha Bijnaar, onderzoeker en projectmanager bij het Nederlands Instituut Slavernijverleden (NiNsee), tijdens de collegedag die Historisch Nieuwsblad op 19 april organiseert....
