Alle artikelen
We zijn in dit herdenkingsjaar overspoeld door een zondvloed van literatuur over de Eerste Wereldoorlog. Veel van die boeken herkauwen bekende kost, andere werpen licht op tot nog toe veronachtzaamde details, en enkele wagen zich aan een nieuwe interpretatie. Wat dat laatste betreft gaat het vaak om de vraag waarom de oorlog in 1914 uitbrak, en veel minder over de gevolgen ervan, al laten weinig auteurs na te vermelden dat het hier om ‘de oercatastrofe van de twintigste eeuw’ ging.
De Britse, aan Yale University docerende historicus Adam Tooze heeft niet tot 2018 willen wachten met een boek over de heftige naweeën van deze wereldoorlog. In De zondvloed beschrijft en analyseert hij hoe de Great War de wereldorde overhoopgooide en welke pogingen er werden ondernomen om weer vrede en stabiliteit te garanderen. Dat dit jammerlijk mislukte en 21 jaar later een nog verschrikkelijker oorlog uitbrak weet iedereen, maar hoe kon het zo fout lopen, en was dit wel zo onvermijdelijk als vaak wordt aangenomen?
Terecht wijst Tooze erop dat de internationale verhoudingen eind 1918 niet leken op die in 1945, toen er twee machtsblokken tegenover elkaar kwamen te staan, maar veel meer op de situatie na de val van De Muur 1989, toen er nog slechts één supermacht over was. In beide periodes waren het de Verenigde Staten die beschikten over een militaire, politieke en economische macht die onvergelijkbaar was met die van welke mogendheid dan ook. En net als toen leverde dat, ondanks alle mooie frases over een ‘nieuwe wereldorde’ en ‘liberale democratie’, op den duur geen wereld op die een toonbeeld van vrede en veiligheid was.
Twee verschillende ‘interpretatierichtingen’ leggen volgens Tooze uit hoe het na 1918 zo verschrikkelijk mis kon lopen. De eerste gaat uit van het beeld dat is uitgedragen door de aanhangers van de Amerikaanse president Wilson, die met behulp van de Volkenbond een nieuwe internationale rechtsorde had willen creëren, waarin conflicten op vreedzame wijze werden beslecht. De oude imperialistische krachten en het opkomende communisme zagen daar echter niets in, zodat het niet vreemd was dat het weer helemaal uit de hand liep. Europa was nu eenmaal een ‘duister continent’.
De andere historische school wijst erop dat Amerika en de democratische Europese grootmachten Engeland en Frankrijk de oorlog glorieus hadden gewonnen, maar dat juist dit liberale kamp de overwinning uit zijn handen liet glippen. De VS trokken zich terug – van Wilsons Volkenbond wilde men niets weten – en Engeland en Frankrijk vervielen in hun oude, imperialistische fouten, terwijl de Europese tovenaarsleerling Japan in Azië amok begon te maken.
Volgens Tooze zit in beide verhalen een kern van waarheid, maar wordt door de meeste historici over het hoofd gezien hoe revolutionair de wereldpolitiek vanaf het einde van de negentiende eeuw veranderd was en met welke snelheid de ontwikkelingen zich voltrokken. Vooral de opkomst van de VS was ongekend, en door de Eerste Wereldoorlog zou de hegemonie van deze superstaat definitief bezegeld worden. Het was echter een hegemonie ‘tegen wil en dank’. Zelfs Wilson was in feite een conservatieve Amerikaanse president, die wilde dat zijn land zo veel mogelijk met rust gelaten werd en gewoon door kon gaan met waar het goed in was: geld verdienen.
Wie een lekker leesboek verwacht, vol sappige verhalen, is bij Tooze aan het verkeerde adres. Hij schrijft niet beeldend, maar analyseert voortdurend, waarbij hij een imponerende hoeveel feiten over de lezer uitstort en dikwijls onverwachte verbanden aantoont en soms met dwarse kanttekeningen komt. Zo vindt hij dat de kritiek op de zware herstelbetalingen die Duitsland werden opgelegd, en die vaak als verklaring voor de opkomst van Hitler worden gezien, sterk overtrokken. De zondvloed biedt geen ontspanning, maar is huiswerk – voor wie werkelijk geïnteresseerd is in deze periode echter wel verplicht huiswerk.
De zondvloed, 1916-1931. Het ontstaan van een nieuwe wereldorde
Adam Tooze (vert. door Ronald Kuil, George Pape en Pon Ruiter)
Het Spectrum, 695 blz., € 39,99
Dit artikel is exclusief voor abonnees
BOEKEN: ‘De zondvloed’ – Adam Tooze
We zijn in dit herdenkingsjaar overspoeld door een zondvloed van literatuur over de Eerste Wereldoorlog. Veel van die boeken herkauwen bekende kost, andere werpen licht op tot nog toe veronachtzaamde details, en enkele wagen zich aan een nieuwe interpretatie. Wat dat laatste betreft gaat het vaak om de vraag waarom de oorlog in 1914 uitbrak,...
BOEKEN: ‘Keizers van het Colosseum’ – Anton van Hooff
Titus was slechts kort Romeins keizer, van 79 tot 81, maar in die twee jaar maakte hij met vaste hand een einde aan de kwalijke praktijken van allerlei verklikkers (delatores) en hun achtermannen. Dat vertelt Antoon van Hooff ons in zijn boek over Titus, diens vader Vespasianus en broer Domitianus. Van Hooff citeert vervolgens de...
BOEKEN: ‘Eigen meester, niemands knecht’ – Cees Fasseur
Uit de biografie van Pieter Sjoerds Gerbrandy van Cees Fasseur rijst het beeld op van een mannetje (1,61 meter) dat door zijn drammerige karakter veel weerstand opriep. Niets wees er aanvankelijk op dat deze koppige Fries met zijn martiale snor ooit ministerpresident zou worden. De bijbelvaste Gerbrandy, lid van de Antirevolutionaire Partij (ARP) studeerde rechten,...
BOEKEN: Nach dem Ersten Weltkrieg & Moralische Ordnungen des Nationalsozialismus
De grote les van de Eerste Wereldoorlog was dat de staat regulerend kon optreden in economie en samenleving. Tegelijkertijd ontstond na 1918 de massademocratie. De grote vraag was hoe de nieuwe macht van de staat kon worden gebruikt om de vruchten van het kapitalisme eerlijker te verdelen en zo de massademocratie een stevig fundament te...
SIGNALEMENTEN: Coming Home
Zhang Yimou is met afstand de beroemdste Chinese regisseur. Na zijn internationale doorbraak in 1987 met het geweldige historische drama Het rode korenveld bewees hij in de decennia erna dat hij alle genres beheerst. Van intiem drama tot zwaardvechtfilm: Zhang Yimou maakt het allemaal. En passant ontwierp hij in 2008 de openings- en afsluitingsceremonie...
FILM: Mr. Turner
Heeft de operateur zich in de bioscoop vergist en kijken we naar een Nederlands polderdrama? In de openingsscène van Mr. Turner lopen twee oer-Hollandse vrouwen in klederdracht door een oer-Hollands polderlandschap met een molen. De vrouwen kletsen, grinniken en roddelen. Ze worden gadegeslagen door een man met een schetsboek. Zo introduceert regisseur Mike Leigh (Secrets...
TENTOONSTELLING: Haags Historisch Museum. Elizabeth Stuart en Amalia van Solms
De kosten van het koningshuis veroorzaakten afgelopen najaar ophef in de Tweede Kamer. Er was kritiek op het plan om voor 48 miljoen euro de paleizen te verbouwen. Kort daarvoor kocht Willem-Alexander al een peperdure auto en een speedboot, en liet hij rond zijn vakantiehuis in Griekenland een hek plaatsen voor twee keer het bedrag...
LEZERSFORUM: ‘De val van de Berlijnse Muur is de grootste gebeurtenis van de afgelopen 25 jaar’
‘DE VAL VAN DE BERLIJNSE MUUR IS DE GROOTSTE GEBEURTENIS VAN DE AFGELOPEN 25 JAAR’ ‘Door de val werd de orde van voor WOII in Europa grotendeels hersteld’ Volgens velen betekende de val van de Muur het einde van de Koude Oorlog. ‘De val van de Muur heeft gezorgd voor het einde van het communistische systeem in...
1848: Het begin van een modern Nederland
1848 was wereldwijd een veelbewogen jaar. Europa stond in het teken van diverse revoluties, onder andere in Parijs, Rome, Pruisen, Wenen en Hongarije. De Nederlandse koning Willem II nam met grote zorg kennis van de ontwikkelingen op het wereldtoneel. Hij probeerde te voorkomen dat in Nederland een revolutie uitbrak, door in te stemmen met de invoering van een...
Dienstbelasting als ‘gelijkmaker’ in de antieke democratie
Is de snel de toenemende ongelijkheid een bedreiging voor de moderne democratie? De laatste tijd groeit de ongerustheid dat het bij de ‘verworpenen der aarde’ tot een explosie van opgekropte haat zou kunnen komen: dan zou Marx toch gelijk krijgen. Ook wordt wel betoogd dat de stuitend rijken het politieke bestel naar hun hand zullen...
Helden of moedige mensen?
Steeds vaker worden verzetshelden van hun voetstuk gehaald. Is dat terecht? NIOD-onderzoekers Jaap Cohen en Hinke Piersma vinden van niet. Zij schreven Moedige mensen. Helden in oorlogstijd om een tegenwicht te bieden aan de hedendaagse neiging de rol van het verzet te minimaliseren. Het boek werd onlangs gepresenteerd tijdens een debat in het Verzetsmuseum. ‘Ik...
Gandhi was een goeroe met een dubbele boodschap
Mohandas ‘Mahatma’ Gandhi groeit uit tot internationaal icoon van het geweldloos verzet. Maar zo vredelievend is hij helemaal niet. Hij weet vooral de schuld van gewelddadige confrontaties handig op de Britten te schuiven. Op 10 maart 1919 vaardigt de Londense Wetgevende Raad van het Britse Rijk de Rowlatt Act uit: de repressieve noodverordeningen die sinds...
