Alle artikelen
De Rotterdamse ondernemer Anton Kröller is tegenwoordig vrijwel alleen nog bekend als de echtgenoot van Helene Kröller-Müller, de vrouw wier gigantische kunstcollectie de basis vormde voor het prachtige museum in Otterloo. Anton Kröller geldt in dit verband vooral als de man met de portemonnee, de zakenman die de aanschaf van al die Van Goghs, Cézannes en Seurats mogelijk maakte, die het landgoed de Hoge Veluwe kocht en architect Berlage betaalde om daar het vermaarde jachthuis Sint-Hubertus te bouwen.
Over Helene Köller-Müller publiceerde Eva Rovers in 2010 een veelgeprezen biografie, maar wie meer wilde weten over de man die de verzamelwoede financierde was aangewezen op enkele gedateerde en kritiekloze publicaties. Hierin werd Kröller afgeschilderd als een van de belangrijkste ondernemers van zijn tijd, als een van die krachtdadige zakenlieden die de grondslag legden voor het moderne Nederland.
Uit de biografie van Ariëtte Dekker – een bedrijfseconoom die eerder een boek schreef over de legendarische scheepsbouwer Cornelis Verolme – rijst echter een heel ander beeld op. Dekker maakt duidelijk dat Kröller al tijdens zijn leven als ondernemer zeer omstreden was, en dat daar alle reden voor was.
In 1889 kreeg hij de leiding over Wm. H. Müller & Co, een door zijn Duitse schoonvader opgerichte handel in ijzererts, waarvan hij het hoofdkantoor korte tijd later overbracht naar Rotterdam. Hij wist dit bedrijf uit te bouwen tot een wereldwijd concern, dat ook op grote schaal in graan handelde en tal van ijzermijnen bezat. Deze spectaculaire groei was echter gefinancierd met leningen en na de Eerste Wereldoorlog, waarin aan alle strijdende partijen was geleverd, bleek het bedrijf deze niet te kunnen aflossen. Het scheelde weinig of de val van Kröller had ook het eind betekend van de Rotterdamsche Bank, die hem op basis van vervalste cijfers jarenlang enorme kredieten had verstrekt.
Kröller was ook bijzonder actief op de kapitaalmarkt, waar hij jarenlang beleggers misleidde met onjuiste cijfers en valse informatie, terwijl hij tevens exorbitante commissies rekende. Met het geld van beleggers kocht hij ook privélandgoederen, waaronder de Hoge Veluwe. Na zijn faillissement konden zij naar hun geld fluiten, iets waar Kröller geen enkele moeite mee leek te hebben. Volgens Dekker was het hem overigens niet zozeer om het geld zelf te doen, maar veel meer om eer en aanzien.
Dat Kröller wegkwam met dit frauduleuze optreden kwam doordat de financiële wetgeving nog in de kinderschoenen stond, en de leden van de ondernemersklasse elkaar de hand boven het hoofd hielden. Omdat hij aan het eind van zijn leven het meeste bewijsmateriaal vernietigde en vooral voormalige medewerkers over hem publiceerden, bleef Kröllers beeld in de geschiedschrijving ook lange tijd onaangetast. Doordat Dekker onder andere de cijfers van zijn bedrijf heeft geanalyseerd, heeft zij kunnen aantonen dat zijn reputatie van groot ondernemer volstrekt onterecht was. Hij was een ondernemer die niet zelf iets toevoegde, maar een volstrekt parasitaire rol speelde, waarbij hij de kluit bovendien grotelijks belazerde.
Leven op krediet schildert een fascinerend beeld van het bedrijfsleven en de financiële wereld van ongeveer een eeuw geleden en laat zien dat regulering op dit terrein allesbehalve een overbodige luxe is. Wel stort Dekker zoveel feiten en wetenswaardigheden over de lezer uit dat de persoon Anton Kröller regelmatig uit beeld verdwijnt en men zich toch blijft afvragen wat deze man nu werkelijk dreef. Deels valt haar dat niet aan te rekenen, omdat Kröller weinig persoonlijk archiefmateriaal heeft nagelaten, maar hierdoor is het boek eigenlijk interessanter voor mensen met belangstelling voor economische geschiedenis dan voor degenen die biografieën lezen om te weten te komen waarom mensen tot bepaalde daden en keuzes komen.
Rob Hartmans is historicus, vertaler en journalist.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
BOEKEN: Ariëtte Dekker – Leven op krediet. Anton Kröller (1862-1941)
De Rotterdamse ondernemer Anton Kröller is tegenwoordig vrijwel alleen nog bekend als de echtgenoot van Helene Kröller-Müller, de vrouw wier gigantische kunstcollectie de basis vormde voor het prachtige museum in Otterloo. Anton Kröller geldt in dit verband vooral als de man met de portemonnee, de zakenman die de aanschaf van al die Van Goghs, Cézannes...
BOEKEN: Philipe Sénac – Charlemagne et Mahomet, Michel Winock – François Mitterand
Sinds enkele jaren groeit de belangstelling voor de relaties tussen Europa en de islamitische wereld. Een fascinerend onderzoeksterrein, waarvoor vanwege de huidige politieke verwikkelingen veel aandacht is. Philippe Sénac buigt zich in Charlemagne et Mahomet: En Espagne over de relaties tussen de Karolingen en het door moslims veroverde Andalusië in de achtste en negende eeuw. ...
FILM: 1864
Met volkeren die zich wentelen in zelfgenoegzaamheid loopt het zelden goed af. Arrogantie en superioriteitsgevoel vertroebelen het zicht op de werkelijkheid, met desastreuze gevolgen. De Denen ervoeren het in 1864, toen ze verpletterend werden verslagen in de Tweede Deens-Pruisische Oorlog. De nederlaag was zo traumatisch dat Denemarken er grondig door veranderde. Het land keerde zich...
SIGNALEMENTEN FILM: Marguerite
Marguerite Xavier Giannoli Vanaf 15 oktober in de bioscoop Als een kraai zo vals zingen en toch carrière willen maken als operazangeres. Een raar streven, maar het was desondanks de ambitie van de Amerikaanse operazangeres Florence Foster Jenkins (1868-1944). Op YouTube is te horen hoe vals deze vrouw zong, maar daar dacht ze...
TENTOONSTELLING: Nationaal Monument Kamp Vught
Kun je een tentoonstelling over de werkkampen in de Sovjet-Unie houden in een voormalig SS-concentratiekamp? Een kamp waar tijdens de Duitse bezetting Joden en andere slachtoffers zijn opgesloten? Het gebeurt in elk geval bij het Nationaal Monument Kamp Vught. Hier is de expositie De Goelag. Terreur en willekeur in de Sovjet-Unie te zien. Er is...
De naoorlogse welvaart
De afgelopen zeventig jaar heeft West-Europa een periode van ongekende voorspoed en vrede gekend. Veel zaken waarvan mensen vroeger alleen durfden te dromen zijn nu heel gewoon. Nooit meer oorlog – vrede! Dat was een van de vurigste dromen die mensen in de jaren veertig en vijftig koesterden. Die droom is niet alleen wat betreft...
Een Oost-Duitse spion bij bondskanselier Willy Brandt
In 1974 bleek dat er een Oost-Duitse spion rondliep op het kantoor van bondskanselier Willy Brandt. Hij trad daarom af – tot zijn eigen grote spijt, maar ook tot die van de DDR. Het land had geprofiteerd van Brandts ontspanningspolitiek en hem soms zelfs gesteund. ‘Willy Brandt had de pretentie kanselier van de vrede te...
De echte Van Dale
Hoofdonderwijzer Johan Hendrik van Dale geldt als het brein achter het beroemde woordenboek, de Dikke Van Dale. Maar wie was hij eigenlijk? En was zijn rol als lexicograaf wel zo groot als vaak wordt aangenomen? Het doorgaans nogal slaperige Zeeuws-Vlaamse vestingstadje Sluis zag op donderdag 4 september 1924 zwart van de mensen. Zij...
Filips II (1527-1598)
De Spaanse koning Filips II heerste over een rijk waar de zon nooit onderging. Hij had moeite het overzicht te bewaren en probeerde het bestuur te centraliseren. Juist dat kostte hem uiteindelijk zijn rijkste gebiedsdeel, de Nederlanden. Op 31 maart 1578 verliet Juan de Escobedo het paleis van de prinses van Éboli. Hij was zo...
Koning Willem I in 10 besluiten
Koning Willem I had een enorme werklust. Tijdens zijn regeerperiode, van 1813 tot 1840, nam hij duizenden besluiten – samen goed voor een archief van bijna een kilometer planklengte. Een selectie van tien bijzondere wetten. Loterij 6 december 1813 Op 30 november 1813 komt prins Willem Frederik – de latere Willem I – aan op...
Algemene Rekenkamer was de waakhond van de koning
Volgens de Algemene Rekenkamer is de overheid niet goed genoeg voorbereid op een nieuwe crisis. Willem I voerde in 1813 de Rekenkamer in, die vooral vooral loyaal was aan de koning.
INTERVIEW: Jonathan Israel, Andrew Roberts en Jan Brokken
Op 18 oktober organiseert Historisch Nieuwsblad voor de eerste keer het Geschiedenis Festival. Een dag lang vinden in de Filharmonie in Haarlem optredens plaats van bekende prominenten uit binnen- en buitenland. Drie van hen lichten hier alvast een tipje van de sluier op. De Britse historicus Jonathan Israel komt spreken over de Amerikaanse...
