Home BOEKEN: Nach dem Ersten Weltkrieg & Moralische Ordnungen des Nationalsozialismus

BOEKEN: Nach dem Ersten Weltkrieg & Moralische Ordnungen des Nationalsozialismus

  • Gepubliceerd op: 27 november 2014
  • Laatste update 07 apr 2020
  • Auteur:
    Willem Melching

De grote les van de Eerste Wereldoorlog was dat de staat regulerend kon optreden in economie en samenleving. Tegelijkertijd ontstond na 1918 de massademocratie. De grote vraag was hoe de nieuwe macht van de staat kon worden gebruikt om de vruchten van het kapitalisme eerlijker te verdelen en zo de massademocratie een stevig fundament te geven. In een beknopt en pakkend geschreven boek laat Tim B. Müller zien dat al direct na de Eerste Wereldoorlog in tal van landen diep werd nagedacht over de toekomst van de massademocratie en het kapitalisme.
 

Met interessante voorbeelden toont Müller aan hoe de regeringen in Noordwest-Europa én de Verenigde Staten vanaf 1918 probeerden de samenleving te stabiliseren door een combinatie van fiscale herverdeling en sociale wetgeving. Met dit beleid van herverdeling legden deze regeringen de basis voor de massademocratie zoals die na 1945 tot volle wasdom kwam. Bovendien wisten dankzij dit beleid in de jaren dertig de meeste van deze landen de totalitaire verleiding te weerstaan.

Müllers helden zijn politici als de tamelijk onbekende Gustav Bauer, rijkskanselier (1919-1920), de Amerikaanse president Roosevelt (1933-1945) en de grondlegger van het Zweedse Folkhemmet, Per Albin Hansson (1932-1946). Het intellectuele fundament was breed: sociaal-democraten, maar ook christen-democraten en linkse liberalen waren actief op dit terrein. Elegant is de manier waarop Müller een rede van Bauer gebruikt als rode draad door zijn verhaal. Zo maakt hij duidelijk dat óók in de Republiek van Weimar intensief werd nagedacht over de toekomst van de democratie en het kapitalisme. Duitsland kon na 1945 wel degelijk aansluiten op democratische tradities van vóór 1933.

Dat is verfrissend, maar daarmee blijft natuurlijk wel de vraag waarom het in de andere landen wél goed afliep en in Duitsland juist niet. Het antwoord hierop zoekt hij in het feit dat de Duitse politieke elites zich beperkten tot kille bezuinigingen en geen experimenten aandurfden. Juist de nazi’s maakten handig gebruik van de behoefte bij de bevolking aan geborgenheid en participatie. Hitler was daarom niet de onontkoombare uitkomst van een Duitse Sonderweg, maar met zijn retoriek van de Volksgemeinschaft was hij wel een aanlokkelijk alternatief.

In zijn inleiding trekt Müller parallellen tussen nu en 1929: een grote economische crisis en een gebrek aan vertrouwen in de politieke elite. De democratie in de westerse wereld is zeker nog stabiel, aldus Müller, maar een ware democraat mag nooit op zijn lauweren rusten. Hij ziet dan ook liever bevlogen politici die af en toe een fout maken, dan technocraten die proberen echte beslissingen uit te stellen en de lasten op toekomstige generaties af te wentelen.
 
Wolfgang Bialas laat zien hoe een democratische rechtsstaat zich in korte tijd kan ontpoppen tot een misdadig regime. In dit proces is een hoofdrol weggelegd voor de ideologie. Het was niet de onderdrukking die van Duitsers misdadigers maakte, maar de overtuigingskracht van de nationaal-socialistische ideologie. Net als Müller gaat ook Bialas ervan uit dat het gebrek aan gemeenschapszin de positie van de Republiek van Weimar zwak maakte. Het nationaal-socialisme daarentegen wist juist op dat punt een alternatief te bieden. De positieve ervaringen uit de Eerste Wereldoorlog – zoals kameraadschap, opofferingsgezindheid en enthousiasme – vormden de basis van de nieuwe ‘moraal’. Bialas ziet de ideologie dan ook in moralistische termen. De kern hiervan was gehoorzaamheid aan de gemeenschap. Iedereen die tot de Volksgemeinschaft hoorde, kon aanspraak maken op bescherming en geborgenheid. Buitenstaanders, Joden, asocialen en andere vijanden van het volk vielen juist buiten deze bescherming en waren makkelijke doelwitten. Omdat ze geen echte staatsburgers meer waren kon de meerderheid van de bevolking hen zonder al te veel gewetensbezwaren verder isoleren en uiteindelijk vernietigen. Daarnaast werd de bevolking gepaaid met völkische Erlebnisangebote, zoals grote politieke feesten en de belofte van de aanstaande welvaart, gesymboliseerd in de Volkswagen. Deze nieuwe moraal werd al snel breed gedragen. Het heeft dan ook geen zin, aldus Bialas, om te zoeken naar een specifiek dadersprofiel. Daders waren heel gewone mannen, aus der Mitte der Gesellschaft.

Interessant is dat Bialas zich voornamelijk op primaire bronnen baseert. Helaas maakt hij niet goed duidelijk hoe representatief en wijdverbreid deze bronnen waren, maar hij strooit met fascinerende citaten. Intensief gebruikt hij Das Schwarze Korps, het clubblad van de SS, en tal van brochures van verschillende betrokken ministeries. Kortom, een aanrader voor lezers die zich verder willen verdiepen in enerzijds de wetenschappelijke pretenties van het nazisme en anderzijds de praktische toepassing van de rassenleer in de praktijk van het Derde Rijk. Een uitgebreide bibliografie sluit het boek af.

Overigens blijft het een raadsel hoe een technisch hoogstaande samenleving als de Duitse, waar de beste auto’s ter wereld worden gemaakt, niet in staat kan zijn om boeken met een register te produceren. Maar dit geheel en al terzijde.
 
Nach dem Ersten Weltkrieg: Lebensversuche moderner Demokratien
Tim B. Müller
174 p. Hamburger Edition, € 12,-
 
Moralische Ordnungen des Nationalsozialismus
Wolfgang Bialas
354 p. Vandenhoeck & Ruprecht Göttingen, € 64,99

 

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Historischnieuwsblad.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste historische verhalen door toonaangevende historici. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand, de eerste maand €1,99. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Nieuwste berichten

Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Artikel

Dissident ging liever naar het strafkamp dan op de vlucht

Net als Aleksej Navalny besloot de Duitse dissident Carl von Ossietzky zijn land niet te ontvluchten toen hij gevaar liep. Hij wist dat hij bovenaan de zwarte lijst van de nazi’s stond, maar bleef toch in Berlijn toen Hitler in 1933 de macht greep. ‘De opposant die over de grens vlucht, werpt al snel holle frasen zijn land in,’ meende hij. Die moed bekocht hij met de dood in een concentratiekamp.

Lees meer
Waffen SS'ers in Vught
Waffen SS'ers in Vught
Interview

‘Waffen-SS’ers dachten dat het verleden niet lang aan hen zou kleven’

Hoewel ze geen paspoort meer hebben, blijven veel Syriëgangers toch in Nederland. Ook in 1945 verloren mannen die zich bij de Duitsers hadden aangesloten hun Nederlanderschap. Maar de omgang met deze Waffen-SS’ers en de Syriëgangers verschilt volgens historicus Peter Romijn. ‘De huidige wetgeving draait om uitstoting, maar na de Tweede Wereldoorlog was ook sprake van re-integratie.’

Lees meer
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Artikel

Een presidentskandidaat dump je niet zomaar

Terwijl Donald Trump en Joe Biden zich opmaken voor de verkiezingsstrijd, gaan er bij hun partijen stemmen op om alsnog voor een andere presidentskandidaat te kiezen. Maar het verleden leert dat het lastig is om een leidende kandidaat opzij te zetten.

Lees meer
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Artikel

De populistische Gracchen beloofden gouden bergen

Populistische politici zijn van alle tijden. Na een mislukte carrière zag de Romein Tiberius Gracchus nog maar één uitweg: hij werd een volkstribuun die het volk beloofde wat het wilde horen. Of zijn plannen uitvoerbaar waren, deed er niet toe. Het ging hem om de macht. En dat gold ook voor zijn broer en opvolger Gaius.

Lees meer