Alle artikelen
De Slag bij Waterloo in 1815, zo beweren de Britten graag, is gewonnen op de speelweiden van Eton. De winnaar van de slag, de hertog van Wellington, had namelijk op deze kostschool zijn puberteit doorgebracht. Maar ook het nieuws van de zege bereikte het eiland dankzij Eton. Met een brief van Wellington in zijn bezit voer majoor Henry Percy, wiens uniform nog onder het bloed zat, op een zeilschip naar Engeland. Door gebrek aan wind zag de boodschapper zich samen met drie reisgenoten genoodzaakt de laatste zestig kilometer in een roeiboot af te leggen. Geen probleem, want roeien had hij geleerd op Eton.
Zulke anekdotes zullen komend jaar veel opduiken wanneer de Britten, net bijgekomen van de herdenking van het begin van de Great War, het hoogtepunt uit hun militaire geschiedenis vieren. In juni is het tweehonderd jaar geleden dat ze, met hulp van de Pruisen en Hollanders, definitief afrekenden met Napoleon. Dat gebeurde in de bloedigste – en dichtstbevolkte – veldslag ooit: zo’n 200.000 man voerden vier dagen lang strijd in een gebied van vijf vierkante kilometer nabij het Vlaamse dorpje. Het verlies van ‘Boney’ zou leiden tot een reorganisatie van Europa.
Wie veronderstelt dat de Britten uitgeschreven zijn over deze slag heeft het verkeerd. Er verschijnen weer nieuwe Waterloo-boeken ter gelegenheid van de tweehonderdste verjaardag van de overwinning. Het alomvattende boek is geschreven door Tim Clayton, een specialist in de Napoleontische oorlogen. Nog een keer heeft deze militair historicus al het materiaal over de slag bestudeerd, waaronder veel Franse en Duitse bronnen. Het resultaat is een boek dat vanuit meerdere perspectieven geschreven is, en niet slechts vanuit het Britse, zoals in het verleden vaak is gebeurd. De overwinning, zo luidt de crux van Claytons Waterloo: Four Days that Changed Europe’s Destiny, was niet alleen te danken aan de brille van Wellington, maar ook aan het weer, een beetje geluk en aan de Pruisen.
De prijs van het origineelste boek gaat echter naar de kunst(!)historicus Paul O’Keeffe, wiens Waterloo: the Aftermath begint na de gevechten, toen de laatste kanonschoten wegstierven tussen de kapotgeschoten muren van Brussel. Zijn boek ruikt naar de oorlog. Zo neemt hij de lezer mee naar het slagveld, waar de lijken – en de zwaargewonden – lagen te rotten in de brandende zon en waar verminkte paarden rondjes hinkten. Het bewuste hoofdstuk heet dan ook ‘Shambles’ – in oude Britse steden de naam van de straat waar koeien en varkens werden geslacht.
O’Keeffe beschrijft dat buurtbewoners begonnen te plunderen, als een soort compensatie voor de overlast. Hij vertelt het verhaal van een moeder die net een gouden horloge probeerde te pakken toen een verdwaalde granaat het hoofd van haar baby verminkte. Ze liet haar dode kind achter en zocht stilletjes verder. Naast goud en zilver waren vooral schoenen en sokken populair, al wist geen Belg raad met de wollen kniekousen van de Schotse Hooglanders. Al snel kregen de plunderaars gezelschap van Pruisische soldaten, die niet alleen de lijken beroofden, maar ook de plunderaars en de ramptoeristen.
Het boek geeft sprekende details, bijvoorbeeld over de vele liefdesbrieven op de Franse slachtoffers, de bijbels van de Pruisen en over een soldaat uit het Noord-Ierse Enniskillen die biddend leek te zijn gestorven. Op het slagveld liepen tandentrekkers rond en enkele maanden later blonken er ‘Waterloo-tanden’ in de monden van de welvarende burgers in Londen. Typerend zijn ook de verschillende manieren waarop de geallieerden naar Parijs marcheerden: de Pruisen rap, plunderend en wildslapend; de Britten langzaam, voorzien van eigen keuken en slapend in tenten.
Een sterke maag is nodig bij de beschrijvingen van de verwondingen, van de verminkte ledematen en de bloedzuigerbehandelingen bij een Brit die door een kurassier aan zijn paard was geregen. Zo toont O’Keeffe de ware aard van oorlog.
Soms brengt hij verlichting, bijvoorbeeld met zijn relaas over de onverdoofde amputatie van het been van Lord Uxbridge. ‘Whenever you please,’ zei die toen de chirurg vroeg of hij kon beginnen. De edelman gaf geen krimp, behalve de uitroep ‘What’s the matter?’ toen de chirurg tijdens het zagen een vloek uitte.
Terwijl in Parijs schouderophalend werd gereageerd op de nederlaag van de keizer, raakte Groot-Brittannië in extase toen het nieuws zich langzaam verspreidde. Er heerste opluchting over het bericht dat de held Wellington nog leefde, omdat de dood van Horatio Nelson na de overwinning bij Trafalgar in 1805 een schaduw had gevormd. Maar beetje bij beetje – onder meer door verhalen en schilderijen van ‘ramptoeristen’ als Walter Scott, Lord Byron en de schilder J.M.W. Turner – werd de keerzijde van Waterloo zichtbaar. Misschien, zo merkt O’Keeffe veelzeggend op, gebruikte Wellington het woord ‘victory’ daarom niet in de brief die hij aan zijn roeiende gezant had meegegeven.
Waterloo: the Aftermath
Paul O’Keeffe
392 p. The Bodley Head,
€ 32,-
Waterloo: Four Days that Changed Europe’s Destiny
Tim Clayton
608 p. Little Brown,
€ 32,-
De bloederige keerzijde van Waterloo
De Slag bij Waterloo in 1815, zo beweren de Britten graag, is gewonnen op de speelweiden van Eton. De winnaar van de slag, de hertog van Wellington, had namelijk op deze kostschool zijn puberteit doorgebracht. Maar ook het nieuws van de zege bereikte het eiland dankzij Eton. Met een brief van Wellington in zijn bezit...
BOEKEN: Duitsland was niet tot de ondergang gedoemd
Sprong in het duister. Duitsland en de Eerste Wereldoorlog Patrick Dassen 524 p. Van Oorschot, € 22,50 Het Derde Rijk van Adolf Hitler, met zijn onbegrijpelijke annexatiedrift en genocidale racisme, blijft een zo verbijsterend fenomeen dat ter verklaring ervan vaak allerlei ‘grote theorieën’ van stal worden gehaald. Zo was lange tijd de zogenoemde Sonderweg-these populair:...
INTERVIEW: ‘De Grote Oorlog raakt eindelijk breder bekend’
Sinds de zomer brengt Historisch Nieuwsblad elke twee maanden een krant uit over de Eerste Wereldoorlog. In de WO1-krant staan originele berichten uit de dagbladen van toen. Het derde nummer ligt inmiddels in de winkels. De krant kreeg hiervoor een Mercur-nominatie voor Innovatie van het Jaar. ‘De WO1-krant geeft een goed beeld...
COLUMN: Annejet van der Zijl – Meisje met de roomsoes
Bestaat er in dit snelle tijdperk nog wel behoefte aan biografieën? Annejet van der Zijl denkt van wel. Als bewijs haalt ze voor één keer een klein meisje onder de puinhopen van de geschiedenis vandaan. ‘Dark, dark, dark, they all go into the dark,’ verzuchtte de Amerikaanse dichter T.S. Eliot. En gelijk had...
COLUMN: Martin Sommer – Leven met een gat
Eerder schreef ik op deze plaats over mijn vader, die een jaar geleden naar een verzorgingstehuis is gegaan. Zijn ‘kastelenverzameling’, zoals hij die noemde, kon niet mee. Nog steeds staan in een Haarlems antiquariaat honderden ordners, met ingeplakte ansichtkaarten en zelfgeschoten foto’s van kastelen, in slagorde te wachten op een liefhebber. Mijn vader was er...
STELLING: ‘Paus Franciscus had gelijk: Europa is oud en verteerd’
Anton van Hooff: ‘Wat de paus in Straatsburg verkondigde, is al zo vaak beweerd. Cultuurpessimisme is van alle tijden. De oude Romeinen spraken al bezorgd over de mundus senescens of “ouder wordende wereld”. Ook in het Interbellum kenden de Europeanen periodes van intens cultuurpessimisme. Daaraan danken wij invloedrijke boeken als Oswald Spenglers Untergang des Abendlandes...
LESSEN: ‘Europeanen en Russen hebben elkaar nooit begrepen’
Nederland stuurt een paar honderd militairen naar de Russische grens, die met Britse en Noorse krachten deel gaan uitmaken van een nieuwe flitsmacht van de Navo. Willem II-biograaf Jeroen van Zanten, momenteel werkzaam aan een boek over de Slag bij Waterloo, vertelt dat het wantrouwen ten aanzien van de Russen diepgeworteld is in Europa. ...
FILMS: The Imitation Game en Exodus: Gods and Kings
De kraker van Enigma: Historisch rammelend portret van Alan Turing The Imitation Game Morten Tyldum Vanaf 8 januari in de bioscoop Beter laat dan nooit, maar de geschiedenis is er niet minder treurig om. Alan Turing, de briljante wiskundige die in de Tweede Wereldoorlog van cruciale betekenis was voor het kraken van het...
TENTOONSTELLING: Een oorlog zonder einde
Met de opening deze zomer van de indrukwekkende First World War Galleries speelt het vernieuwde Imperial War Museum in Londen in op de grote belangstelling voor de Eerste Wereldoorlog in dit honderdste herdenkingsjaar. Voor de ingang staat dagelijks een lange rij geduldig wachtende bezoekers. De First World War Galleries is maar...
Het vergeten verhaal van de Indische Joden
Joden die terugkeerden uit Nederlands-Indië na de Tweede Wereldoorlog stuitten op een muur van onbegrip: voor hun verhalen was naast de Shoah geen plaats. Het Joods Historisch Museum brengt met de tentoonstelling Selamat Sjabbat hun vergeten geschiedenis in beeld. Op 14 december jl. verzorgde museaal leider Hetty Berg een lezing over het lot van de...
Marie Anne Tellegen: bevlogen en onverzettelijk
Marie Anne Tellegen (1893-1976) is voor velen nu misschien een onbekende, maar in het midden van de vorige eeuw kon niemand om haar heen. Als directeur van het Kabinet der Koningin stond zij Wilhelmina en Juliana jarenlang terzijde. Voormalig redacteur van NRC Handelsblad Wim Weenink (1945) schreef haar levensverhaal in Vrouw achter de troon. ‘Iedereen...
INTERVIEW Cees Fasseur – biografie Pieter Sjoerds Gerbrandy
Op 13 maart 2016 werd bekend dat historicus Cees Fasseur op 77-jarige leeftijd is overleden. Fasseur schreef meerdere biografieën over de Oranje-vorsten. Over zijn meest recent gepubliceerde boek, een biografie van oorlogspremier Pieter Sjoerds Gerbrandy, gaf hij eind 2014 een interview aan Historisch Nieuwsblad. ‘Gerbrandy was de Nederlandse Churchill in zakformaat.’ Slechts één huis scheidt...
