Alle artikelen
Aan de vergetelheid ontrukt door Willem Wilmink
Hoe maak je de gruwelijke absurditeit van de Jodenvernietiging achter de cijfers voelbaar? De documentaire Ben Ali Libi reconstrueert het leven van één van de 34.000 in vernietigingskamp Sobibor vermoorde Nederlandse Joden. Zonder Willem Wilmink zou de film er niet zijn geweest, want de dichter en liedjesschrijver haalde met een aangrijpend gedicht Ben Ali Libi uit de vergetelheid. Het gedicht begint zo: ‘Op een lijst van artiesten, in de oorlog vermoord/ staat een naam waarvan ik nog nooit had gehoord/ dus keek ik er met verwondering naar/ Ben Ali Libi. Goochelaar.’
Ben Ali Libi was de exotische shownaam van de in 1895 in Amsterdam geboren Michel Velleman, die als goochelaar het land rondreisde. Documentairemaker Dirk Jan Roeleven werd nieuwsgierig naar hem toen hij voor een documentaire over Wilmink Joost Prinsen opzocht en deze spontaan met verstikte stem Wilminks gedicht ‘Ben Ali Libi’ voordroeg. Roelevens speurtocht in archieven leverde op dat Velleman was opgegroeid in een zes kinderen tellend, straatarm Amsterdams gezin. In het Stadsarchief Amsterdam bevindt zich een steunaanvraag, waarbij een ambtenaar aantekende: ‘Ja, de toestand is daar verschrikkelijk. Bedden zijn er niet. Ze liggen geheel onder lompen.’
Velleman ontworstelde zich als de ‘humoristische goochelaar professor Ben Ali Libi’ aan de armoede van zijn jeugd. In de jaren dertig woonde hij met zijn vrouw Anna en hun twee kinderen, de gehandicapte Aaltje en zoon Jacques, in de Amsterdamse Rivierenbuurt, een nieuwe wijk voor de betere middenklasse. Velleman had zelfs telefoon, in die tijd een exclusief bezit.
Hij reisde het hele land door en trad op voor alle rangen en standen. Een krant schrijft dat zijn humoristisch gegoochel ‘een ieders bewondering afdwingt’. Na het bijwonen van een optreden door prins Hendrik en de verbannen Duitse keizer Wilhelm noemde Velleman zich op visitekaartjes ‘hofgoochelaar en feestarrangeur’. Met boven de naam Ben Ali Libi een getekend kroontje. Nee, niemand hoefde Velleman iets over pr te vertellen.
En toen brak de oorlog uit. Het werk droogde op en het net sloot zich. Hoe slecht het financieel ging, blijkt uit Vellemans steunaanvraag in 1940 voor een ‘reisabonnement’, zodat hij in het land kon blijven optreden. Onbekend is of de aanvraag, die in het dossier ‘Ongeorganiseerde werklozen’ werd opgeborgen, gehonoreerd is.
Op 20 juni 1942 werden Velleman en zijn vrouw thuis gearresteerd en op transport gezet naar Westerbork. De 13-jarige Aaltje was een paar maanden eerder al opgepakt en naar Sobibor gedeporteerd; de 15-jarige Jacques was tijdens de arrestatie van zijn ouders niet thuis en vluchtte naar Frankrijk, waar hij de oorlog overleefde. Na een jaar Westerbork werden Michel en Anna Velleman naar Sobibor afgevoerd.
Ben Ali Libi
Dirk Jan Roeleven
Uitzending 4 mei Nederland 2
Dit artikel is exclusief voor abonnees
FILM Ben Ali Libi
Aan de vergetelheid ontrukt door Willem Wilmink Hoe maak je de gruwelijke absurditeit van de Jodenvernietiging achter de cijfers voelbaar? De documentaire Ben Ali Libi reconstrueert het leven van één van de 34.000 in vernietigingskamp Sobibor vermoorde Nederlandse Joden. Zonder Willem Wilmink zou de film er niet zijn geweest, want de dichter...
TENTOONSTELLING Museum Rotterdam: De Aanval
Aangrijpend beeld van bombardement Rotterdam ‘Waarom zenden ze altijd de herdenking in Amsterdam uit op de televisie? Hún zijn toch niet gebombardeerd?’ Enig lokaal chauvinisme is deze bezoekster van het Museum Rotterdam ’40-’45 NU niet vreemd. Samen met haar man bekijkt ze foto’s van de Maasstad van voor en na 14...
‘Mijn vader was door de oorlog verknipt geraakt’
Familieverhalen waren op donderdag 26 maart het centrale thema van de tweede bijeenkomst van Helden en schurken, voor de zesde keer georganiseerd door het Verzetsmuseum Amsterdam, NIOD, NTR/VPRO en Historisch Nieuwsblad. Luuc Kooijmans, Rosita Steenbeek en Alexander Münninghoff schreven alle drie over de ervaringen van hun familie tijdens de Tweede Wereldoorlog. ‘De waarheid wordt in...
‘Er dreigde nooit een Russische aanval’
Op vrijdag 10 april organiseert Historisch Nieuwsblad de collegedag Koude Oorlog. Vier sprekers behandelen verschillende facetten van deze cruciale periode in de twintigste-eeuwse geschiedenis. Hoe konden de grote crises van de Koude Oorlog ontstaan? Was de CPN echt gevaarlijk? En hoe bereidden de NAVO en het Warschaupact zich voor op een eventuele oorlog? ‘De Koude...
Ewoud Kieft over Oorlogsenthousiasme
Het oorlogsenthousiasme van 1914 was opwelling noch randverschijnsel. Integendeel, het had diepe wortels. Dat betoogt Ewoud Kieft in Oorlogsenthousiasme. Europa 1900-1918. Hoe was het mogelijk dat intellectuelen in heel Europa warmliepen voor de Eerste Wereldoorlog? ‘Nagenoeg de hele culturele elite hield er vergelijkbare denkbeelden op na als, bijvoorbeeld, Mussolini. Dat geeft nogal te denken.’ In...
Grote Geschiedenis Quiz 2015
Wederom organiseren Historisch Nieuwsblad en het televisieprogramma Andere Tijden de Grote Geschiedenis Quiz. Dit jaar hebben we een nieuwe krantenpartner: deze voorronde vindt u ook in NRC Handelsblad van 28 maart. Doe mee en win een plek in het lezersteam, dat meedoet in de finale op Hemelvaartsdag 2015. Spelregels We selecteren met deze voorronde een...
Provo werd al snel geuzennaam
De anarchistische provo’s schudden Nederland halverwege de jaren zestig flink op. Even was iedereen geschokt, maar al snel omarmde de commercie de beweging. Nederland kreeg een ‘Witte Glazenplan’ en ‘provo-capes’ met een vrolijke Schots-geruite voering. In mei 1965 richtten twee vriendenclubs in Amsterdam de anarchistisch geïnspireerde actiegroep Provo op. De ene groep had de Hagenaar...
Opkomst en ondergang van Benito Mussolini
In 1922 kwam Benito Mussolini na een loopbaan vol geweld in Italië aan de macht. Toch sprak hij aanvankelijk tot de verbeelding van veel kunstenaars en intellectuelen. Ze vonden het fascisme een begrijpelijke reactie op het zielloze materialisme van hun tijd.
Katholieke ballingen in de Tachtigjarige Oorlog
In de zestiende eeuw ontvluchtten duizenden katholieken de Nederlanden vanwege het oprukkende protestantisme. Ze verbleven in buitenlandse asielcentra, waar ze ontheemd en ongelukkig radicaliseerden.
De moordaanslag op Abraham Lincoln
Amerikanen speculeren volop over de motieven van de man die een aanslag pleegde op Donald Trump. In de negentiende eeuw schoot John Wilkes Booth president Abraham Lincoln dood, omdat hij hem een gevaarlijke despoot vond.
Afschaffing van de slavernij: Lincolns onverwachte missie
Volgens Donald Trump had president Abraham Lincoln de Amerikaanse Burgeroorlog moeten voorkomen door een deal over slavernij te sluiten met het Zuiden.
‘De VS hebben Iraanse agressie zelf veroorzaakt’
Historicus Peyman Jafari hoopte in 2015 dat de verbeterde relatie met de Verenigde Staten zou leiden tot meer democratisering in Iran.
