Alle artikelen
Tijdens de Tweede Wereldoorlog vorderden de Duitsers duizenden fietsen, zodat ze zich tijdens een landing van de geallieerden per rijwiel naar de kust konden spoeden. Een zinloze actie, constateert Annegreet van Bergen, die grote woede opriep.
In augustus 2018 fietste een groep jonge Duitsers naar Nederland, zogenaamd om fietsen terug te geven die door hun grootvaders in de Tweede Wereldoorlog in beslag waren genomen. Het idee kwam van Jochen Baier (1969). Nadat Baier herhaaldelijk van Nederlandse vrienden te horen had gekregen ‘Ik wil mijn fiets terug’, had hij zich verdiept in het Nederlandse oorlogstrauma waaruit deze gevleugelde woorden voortsproten. Hij schreef een roman, Fahrräder für Utrecht, over een oude Duitse man die op zijn sterfbed zijn kleinzoon vraagt een door hem gestolen fiets naar Nederland terug te brengen. Dat deed Baier vervolgens met een aantal mensen in het echt.
Anno 2018 zitten Nederlanders niet meer te wachten op oude fietsen. Alleen al in dat jaar werden er meer dan een miljoen nieuwe exemplaren verkocht. Maar hier belande vluchtelingen kunnen ze goed gebruiken. Voor hen waren de ‘teruggebrachte’ Duitse fietsen dan ook bestemd.
Anno 2018 zitten Nederlanders niet meer te wachten op oude fietsen.
Door het te pas en te onpas gebruikte ‘Ik wil mijn fiets terug’ is in de loop der jaren een vertekend beeld ontstaan van de omvang van de fietsenroof door de Duitsers. In 1991 schreef het RIOD (voorloper van het NIOD) dat het om hooguit tussen de 100.000 en 150.000 fietsen ging. ‘Op de 4 miljoen fietsen die bij het uitbreken van de oorlog in gebruik waren, betekent dit “slechts” zo’n 3,5 procent. Het is dan ook niet zozeer het aantal geroofde fietsen dat zoveel commotie veroorzaakte als wel het feit dat iedereen de kans liep zijn zo geliefde vervoermiddel kwijt te raken. Het Parool gaf uiting aan de algehele verontwaardiging door op 25 juli 1942 te melden dat vrijwel geen andere daad van de bezetter “een zoo wilde woede, een zoo grote verbittering veroorzaakt had als deze massale rijwieldiefstal”.’
Je kunt je nu bijna niet meer voorstellen dat de Duitsers ooit dachten ze met Nederlandse fietsen de oorlog konden winnen. Het idee was dat hun soldaten, in geval van een landing van de geallieerden bij Scheveningen, zich daar op de fiets naartoe konden spoeden. Door gebrek aan benzine was een snelle, massale troepenverplaatsing per legerauto namelijk niet meer mogelijk. Die invasie kwam er niet en los daarvan verkeerde het merendeel van de gevorderde fietsen in zo’n slechte staat dat slechts een fractie bruikbaar was. Het eveneens nijpende gebrek aan rubber werd opgelost door fietsen houten banden te geven. Dit gebeurde zo vaak dat in juni 1943 hout voor fietsbanden niet meer onder het ‘Rijksbureau voor Hout’, maar onder het ‘Rijksbureau voor Rubber’ viel.
Je kunt je nu bijna niet meer voorstellen dat de Duitsers ooit dachten ze met Nederlandse fietsen de oorlog konden winnen.
Al sinds pakweg 1880 bestond er in diverse landen belangstelling voor fietsen in het leger. Fietsende manschappen konden bijvoorbeeld de cavalerie vervangen. Maar eind negentiende eeuw was alleen de elite in staat zo’n ‘ijzeren ros’ te berijden. In Nederland schoot in 1886 daarom de overkoepelende organisatie van fietsclubs, ANWB, de minister van Oorlog te hulp en bood aan te helpen bij de introductie van de ‘snelwieler’ in het leger. Die hulp werd dankbaar aanvaard en gedurende een aantal jaren maakten door de ANWB geronselde vrijwilligers een bliksemcarrière in het leger. Daar kwam een eind aan toen het leger midden jaren negentig zelf soldaten leerde fietsen. Dat was best moeilijk. ‘Bij ’t opstijgen en rijden mag men nooit naar zijn rijwiel zien en dit is zeer belangrijk, want men zou al spoedig zijn nevenmenschen aanrijden,’ werd er gewaarschuwd.
De fiets werd in de loop der jaren aan de militaire eisen aangepast. Zo had een tandem als voordeel dat de man achterop de kaart kon raadplegen, zijn veldkijker kon gebruiken en naar onraad kon speuren. Ook kwamen er fietsen met een laag frame. Dan hoefden soldaten niet meer af te stappen voordat ze gingen schieten, maar konden dat zittend op het zadel doen, met beide benen op de grond.
De vouwfiets, destijds ‘plooifiets’ genaamd, kon op de rug worden meegenomen. In het fietsenmuseum Velorama in Nijmegen hangt zo’n fiets, vervaardigd door de in Deventer gevestigde Burgers ENR, Eerste Nederlandse Rijwielfabriek, opgericht in 1869 en in 1961 ter ziele gegaan. Naast de fiets hangt een foto van soldaten die, een kepie op het hoofd en polsstok in de hand, met hun fiets op de rug over een sloot springen. Een mission impossible.
Niet ver over de grens bij Nijmegen, in de voormalige Romeinse stad Xanten, wordt verteld hoe slagvaardige Bataafse strijders het de Romeinen moeilijk maakten, omdat ze gezeten op hun paarden met volle wapenrusting door rivieren konden waden. Daaraan konden vouwfietsen niet tippen. Maar uiteraard is dat niet de belangrijkste reden waarom soldaten nooit meer fietsen zullen vorderen.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Column Annegreet van Bergen: fietsen in oorlogstijd
Tijdens de Tweede Wereldoorlog vorderden de Duitsers duizenden fietsen, zodat ze zich tijdens een landing van de geallieerden per rijwiel naar de kust konden spoeden. Een zinloze actie, constateert Annegreet van Bergen, die grote woede opriep. In augustus 2018 fietste een groep jonge Duitsers naar Nederland, zogenaamd om fietsen terug te geven die door hun...
Stelling: Tweede Wereldoorlog
Martin Sommer: ‘Ik zou zeggen dat de morele lessen van de Tweede Wereldoorlog, en dan met name die van de Holocaust, juist alomtegenwoordig zijn. We worden er dagelijks aan herinnerd. Ze vormen de allesoverheersende morele maatstaf. Zo kan het dat de EU inmiddels geen economisch samenwerkingsverband meer heet te zijn, maar – volgens voorstanders als...
Wijvenwereld – Jelle Haemers, Andrea Bardyn en Chanelle Delameillieure
In 1430 ontving de alleenstaande moeder Janne Schuts, dienstmeid te Antwerpen, een aanzienlijk bedrag van haar overleden baas, de viskweker Laureys Hacke. Hij was tevens de vader van haar bastaarddochter. Met zijn geld kocht Janne een haringkraam en betrad ze als investeerder de kapitaalmarkt. Ze boekte geweldige investeringssuccessen. Dankzij haar rijkdom werd haar dochter...
Gandhi – Ramachandra Guha
Gek werden ze van hem, de Britten. Ze bezaten het grootste koloniale rijk uit de geschiedenis en bestuurden dat, in hun eigen ogen, op uiterst humane en beschaafde wijze. Tot er een vreemd, mager, halfnaakt mannetje opdook dat weigerde geweld te gebruiken, maar wel in staat was enorme volksmenigten op de been te brengen die...
Film: Ganz: How I lost my Beetle
De Volkswagen kever was toch een idee van Adolf Hitler, waarna Ferdinand Porsche de succesvolle ‘volksauto’ ontwierp? Zo hadden we het altijd begrepen, maar de documentaire Ganz: How I Lost My Beetle vertelt een ander verhaal. Niet Porsche, maar de Joodse ingenieur Josef Ganz bedacht het concept van Duitslands populairste auto: het ruggengraatchassis, de motor...
‘De veerkracht van de samenleving speelde een grote rol in de Hongerwinter’
Het gangbare beeld van de Hongerwinter als periode waarin het ‘ieder voor zich’ was, is niet correct. Historicus Ingrid de Zwarte laat dat zien in haar academisch proefschrift, dat als Nederlandse publieksversie in boekvorm is gepubliceerd. ‘In alle steden in het westen, maar zelfs ook in het noordoosten van het land, waren mensen betrokken om de crisis...
Maoïsten
Een groep studenten aan de prestigieuze Peking Universiteit in Beijing organiseerde in december een politieke manifestatie ter ere van Mao. Ze werden prompt gearresteerd. In februari kwamen de studenten met een video waarin ze gedwongen zelfkritiek toonden – precies zoals dat gebeurde tijdens de Culturele Revolutie. De studenten hadden zich, volgens de...
Maarten van Rossem: ‘Het zelfbeeld van de Britten is gebaseerd op valse nostalgie’
Maarten van Rossem blikt terug op Churchill en ziet hoe sentimentele gevoelens doorsijpelen in het hedendaagse Groot-Brittannië: ‘De Brexit is gebaseerd op een verlangen naar vroeger.’ Hoe groot is de invloed van Churchill daadwerkelijk geweest op het verloop van de wereldgeschiedenis? ‘Daar moet je heel terughoudend in zijn. Als Churchill in 1940 geen minister-president geworden...
De vele gezichten van Johan Maurits
Het Mauritshuis ontving de afgelopen jaren steeds meer kritiek op het mogelijk dubieuze verleden van naamgever Johan Maurits van Nassau-Siegen, in de zeventiende eeuw gouverneur van toenmalig Nederlands-Brazilië. Een besluit om een buste van Johan Maurits van de foyer naar het depot te verplaatsen leidde begin 2018 alleen nog maar tot meer ophef. Hoewel de...
Ongepaste ’territoriale claim’
Antonio Tajani, de Italiaanse voorzitter van het Europese Parlement, heeft een historische blunder begaan. Tajani sprak in februari tijdens een herdenkingsbijeenkomst in Basovizza, op de grens van Italië en Slovenië. Hier vermoordden tijdens de Tweede Wereldoorlog Joegoslavische communisten een groot aantal vermeende fascisten, onder wie vooral ook veel onschuldige Italianen. Tajani beëindigde...
‘Je kunt riddertoernooien zien als een vroege vorm van teambuilding’
In het kader van de huldigingsreis van Filips II werden in de Nederlanden in 1549-1550 maar liefst veertien riddertoernooien georganiseerd, verspreid over diverse steden. Mediëvist Mario Damen toont tijdens de Collegedag Middeleeuwse hofcultuur, maandag 3 juni in Leiden, aan dat deze toernooien onderdeel uitmaakten van een brede ridderlijke cultuur. Bovendien dienden deze toernooien ter bevordering...
‘Herodotus geeft een enorm veelzijdige toegang tot de antieke wereld’
Vijf jaar lang heeft classicus Wolther Kassies gewerkt aan een integrale vertaling van de Historiën van Herodotus, die ook wel de ‘vader van de geschiedschrijving’ wordt genoemd. Het hoofdthema van dit veelomvattende werk uit de vijfde eeuw v.Chr. bestaat uit de conflicten tussen Grieken en niet-Grieken. Herodotus heeft ons volgens Kassies nog veel meer te...
