Home Column Annegreet van Bergen: fietsen in oorlogstijd

Column Annegreet van Bergen: fietsen in oorlogstijd

Column Annegreet van Bergen: fietsen in oorlogstijd

Annegreet van Bergen

Schrijfster en journalist

Gepubliceerd op: 19 april 2019

Update 11 april 2023

Tijdens de Tweede Wereldoorlog vorderden de Duitsers duizenden fietsen, zodat ze zich tijdens een landing van de geallieerden per rijwiel naar de kust konden spoeden. Een zinloze actie, constateert Annegreet van Bergen, die grote woede opriep. In augustus 2018 fietste een groep jonge Duitsers naar Nederland, zogenaamd om fietsen terug te geven die door hun grootvaders in de Tweede Wereldoorlog in beslag waren genomen. Het idee kwam van Jochen Baier (1969). Nadat Baier herhaaldelijk van Nederlandse vrienden te horen had gekregen ‘Ik wil mijn fiets terug’, had hij zich verdiept in het Nederlandse oorlogstrauma waaruit deze gevleugelde woorden voortsproten. Hij schreef een roman, Fahrräder für Utrecht, over een oude Duitse man die op zijn sterfbed zijn kleinzoon vraagt een door hem gestolen fiets naar Nederland terug te brengen. Dat deed Baier vervolgens met een aantal mensen in het echt. Anno 2018 zitten Nederlanders niet meer te wachten op oude fietsen. Alleen al in dat jaar werden er meer dan een miljoen nieuwe exemplaren verkocht. Maar hier belande vluchtelingen kunnen ze goed gebruiken. Voor hen waren de ‘teruggebrachte’ Duitse fietsen dan ook bestemd.
Anno 2018 zitten Nederlanders niet meer te wachten op oude fietsen.
Door het te pas en te onpas gebruikte ‘Ik wil mijn fiets terug’ is in de loop der jaren een vertekend beeld ontstaan van de omvang van de fietsenroof door de Duitsers. In 1991 schreef het RIOD (voorloper van het NIOD) dat het om hooguit tussen de 100.000 en 150.000 fietsen ging. ‘Op de 4 miljoen fietsen die bij het uitbreken van de oorlog in gebruik waren, betekent dit “slechts” zo’n 3,5 procent. Het is dan ook niet zozeer het aantal geroofde fietsen dat zoveel commotie veroorzaakte als wel het feit dat iedereen de kans liep zijn zo geliefde vervoermiddel kwijt te raken. Het Parool gaf uiting aan de algehele verontwaardiging door op 25 juli 1942 te melden dat vrijwel geen andere daad van de bezetter “een zoo wilde woede, een zoo grote verbittering veroorzaakt had als deze massale rijwieldiefstal”.’ Je kunt je nu bijna niet meer voorstellen dat de Duitsers ooit dachten ze met Nederlandse fietsen de oorlog konden winnen. Het idee was dat hun soldaten, in geval van een landing van de geallieerden bij Scheveningen, zich daar op de fiets naartoe konden spoeden. Door gebrek aan benzine was een snelle, massale troepenverplaatsing per legerauto namelijk niet meer mogelijk. Die invasie kwam er niet en los daarvan verkeerde het merendeel van de gevorderde fietsen in zo’n slechte staat dat slechts een fractie bruikbaar was. Het eveneens nijpende gebrek aan rubber werd opgelost door fietsen houten banden te geven. Dit gebeurde zo vaak dat in juni 1943 hout voor fietsbanden niet meer onder het ‘Rijksbureau voor Hout’, maar onder het ‘Rijksbureau voor Rubber’ viel.
Je kunt je nu bijna niet meer voorstellen dat de Duitsers ooit dachten ze met Nederlandse fietsen de oorlog konden winnen.
Al sinds pakweg 1880 bestond er in diverse landen belangstelling voor fietsen in het leger. Fietsende manschappen konden bijvoorbeeld de cavalerie vervangen. Maar eind negentiende eeuw was alleen de elite in staat zo’n ‘ijzeren ros’ te berijden. In Nederland schoot in 1886 daarom de overkoepelende organisatie van fietsclubs, ANWB, de minister van Oorlog te hulp en bood aan te helpen bij de introductie van de ‘snelwieler’ in het leger. Die hulp werd dankbaar aanvaard en gedurende een aantal jaren maakten door de ANWB geronselde vrijwilligers een bliksemcarrière in het leger. Daar kwam een eind aan toen het leger midden jaren negentig zelf soldaten leerde fietsen. Dat was best moeilijk. ‘Bij ’t opstijgen en rijden mag men nooit naar zijn rijwiel zien en dit is zeer belangrijk, want men zou al spoedig zijn nevenmenschen aanrijden,’ werd er gewaarschuwd.

De fiets werd in de loop der jaren aan de militaire eisen aangepast. Zo had een tandem als voordeel dat de man achterop de kaart kon raadplegen, zijn veldkijker kon gebruiken en naar onraad kon speuren. Ook kwamen er fietsen met een laag frame. Dan hoefden soldaten niet meer af te stappen voordat ze gingen schieten, maar konden dat zittend op het zadel doen, met beide benen op de grond. De vouwfiets, destijds ‘plooifiets’ genaamd, kon op de rug worden meegenomen. In het fietsenmuseum Velorama in Nijmegen hangt zo’n fiets, vervaardigd door de in Deventer gevestigde Burgers ENR, Eerste Nederlandse Rijwielfabriek, opgericht in 1869 en in 1961 ter ziele gegaan. Naast de fiets hangt een foto van soldaten die, een kepie op het hoofd en polsstok in de hand, met hun fiets op de rug over een sloot springen. Een mission impossible. Niet ver over de grens bij Nijmegen, in de voormalige Romeinse stad Xanten, wordt verteld hoe slagvaardige Bataafse strijders het de Romeinen moeilijk maakten, omdat ze gezeten op hun paarden met volle wapenrusting door rivieren konden waden. Daaraan konden vouwfietsen niet tippen. Maar uiteraard is dat niet de belangrijkste reden waarom soldaten nooit meer fietsen zullen vorderen.

Dit artikel is gepubliceerd in Historisch Nieuwsblad 5 - 2019

Nieuwste berichten

Valse aannames over de Romeinen
Valse aannames over de Romeinen
Recensie

Valse aannames over de Romeinen

Het Valkhof Museum in Nijmegen beschikt over een van de mooiste archeologische collecties uit de Romeinse tijd. De gemeente besloot enkele jaren geleden het gebouw aan te kopen en te renoveren. In het heropende museum loopt nu een tentoonstelling die gangbare opvattingen over de Romeinen kritisch bevraagt.  Door grote ramen in de lange gang schijnt...

Lees meer
Rechtbanktekening van het Supreme Court tijdens een klimaatrechtszaak, 5 oktober 2026
Rechtbanktekening van het Supreme Court tijdens een klimaatrechtszaak, 5 oktober 2026
Interview

Het rechtssysteem van de Founding Fathers piept en kraakt

Donald Trump spant een preventieve rechtszaak aan om de Senaatsverkiezing in Alaska te blokkeren als de Republikeinse kandidaat verliest. Ondertussen maken de Democraten zich op om onderzoeken in te stellen naar Trump en zijn kabinetsleden, mochten ze bij de midterms het Congres terugwinnen. Het juridische systeem in Amerika staat onder druk door al die procedures...

Lees meer
De Indonesische guerrillaleider Soerapati in zijn tijd als tot slaaf gemaakte bij opperkoopman Pieter Cnoll en zijn gezin. Schilderij door Jacob Coeman, 1665.
De Indonesische guerrillaleider Soerapati in zijn tijd als tot slaaf gemaakte bij opperkoopman Pieter Cnoll en zijn gezin. Schilderij door Jacob Coeman, 1665.
Interview

Verborgen verhalen in het VOC-archief

Grote delen van het 25 miljoen pagina’s tellende VOC-archief zijn de afgelopen jaren gedigitaliseerd. Met het project GLOBALISE wil hoogleraar koloniale geschiedenis Matthias van Rossum dat enorme archief nu toegankelijker maken. Samen met een internationaal team van wetenschappers ontwikkelt hij in het project GLOBALISE van het Huygens Instituut en het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis...

Lees meer
Sanne Thierens
Sanne Thierens
Interview

‘Nog nooit had de vrouwenbeweging op deze manier protest gevoerd’ 

In 1976 bezetten feministen twee weken lang de abortuskliniek Bloemenhove in Heemstede om gedwongen sluiting te voorkomen. Abortus werd in Nederland gedoogd, maar minister van Justitie Dries van Agt (CDA) had grote bezwaren en trachtte de praktijk te beperken. De actie zou de geschiedenisboeken ingaan als een van de grootste successen van de vrouwenbeweging in...

Lees meer
Loginmenu afsluiten