Alle artikelen
Ze zag de Franse Revolutie ontaarden, kwam hevig in aanvaring met Napoleon en moest naar het buitenland vluchten – waar ze kritisch doorschreef. Madame de Staël was een persoonlijkheid van de buitencategorie. Margot Dijkgraaf schildert een intrigerend portret van een vrouw die grote intellectuele invloed heeft gehad.
Anne-Louise-Germaine Necker, barones van Staël Holstein (1766-1817) was in haar tijd een van de beroemdste vrouwen. En dat niet om ze toevallig in een koninklijke familie geboren was of omdat ze wegens oogverblindende schoonheid door talloze befaamde schilders vereeuwigd werd. Haar machtigste vijand, Napoleon Bonaparte, noemde haar zelfs ‘foeilelijk’ en haatte haar juist wegens haar ideeën, die ze op bijzonder eloquente wijze uitte. In haar nieuwste boek portretteert literatuurcriticus Margot Dijkgraaf de barones als een uitzonderlijke persoonlijkheid, ‘met de denkkracht van een Joan Didion, de faam van een Beyoncé en de stevige politieke ideeën van een Alexandria Ocasio-Cortez’.
De begaafde Madame de Staël, zoals ze lange tijd werd aangeduid, kon haar talenten ontplooien omdat ze in een geprivilegieerd nest geboren werd. Haar vader was de rijke Zwitserse bankier Jacques Necker, die onder Lodewijk XVI verschillende malen minister van Financiën was en ingrijpende hervormingen trachtte door te voeren. Dat die er niet kwamen, was een van de oorzaken van de Franse Revolutie, waarna Necker vergeefs pleitte voor een constitutionele monarchie. Germaines moeder was de gastvrouw van een vermaarde Parijse salon, die werd gefrequenteerd door intellectuele sterren als Voltaire, Diderot, Gibbon en Hume. Germaine zelf trouwde op haar twintigste met de achttien jaar oudere Zweedse baron en diplomaat Magnus de Staël Holstein.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Al vroeg schitterde Germaine in de salon van haar moeder en op 22-jarige leeftijd publiceerde ze een boek over Jean-Jacques Rousseau, die door velen werd gezien als de belangrijkste denker van zijn tijd. In veel opzichten bewonderde ze hem, maar op zijn opvattingen over de aard en de rol van vrouwen had ze de nodige kritiek. Een jaar later was ze getuige van de Franse Revolutie, waarbij ze een scherp oog had voor de rol van de publieke opinie, en de manieren waarop deze gemanipuleerd kon worden. Ze deed verslag van de tumultueuze ontwikkelingen en zag hoe in het parlement de verstandige en gematigde ideeën van onder anderen haar vader werden overstemd door het getier van radicalen. Op straat was ze er getuige van hoe het door fanatici opgehitste gepeupel plunderde en moordde. Het scheelde weinig of ze was zelf ook onder de guillotine beland.
Dit alles leidde bij Germaine tot een levenslange afkeer van demagogie en fanatisme. Toen na de Terreur geleidelijk de orde werd hersteld was ze opgelucht. Aanvankelijk was ze gefascineerd door Napoleon, die rond 1796 steeds meer op de voorgrond trad. Maar hij vond haar niet alleen onaantrekkelijk, hij wilde ook niets weten van vrouwen met eigen politieke opvattingen. Al snel had Germaine door dat het Napoleon helemaal niet om Frankrijk ging: ‘Hij kijkt naar een mens als naar een ding, niet als naar een gelijke; voor hem is er alleen hijzelf. De rest van de wezens is niet meer dan een getal. Zijn wilskracht schuilt in zijn onverstoorbare egoïsme.’
Germaine publiceerde over politiek en literatuur en schreef ook succesvolle romans. Napoleon liet haar in 1803 voor het eerst verbannen, waarna ze een tijd in Duitsland verbleef, waar ze onder meer werd bewonderd door Goethe, Schiller en August Wilhelm von Schlegel. In haar boek D’Allemagne (1810) liet Germaine het Frans lezende Europese publiek kennismaken met de Duitse Romantiek. In 1812 ontsnapte ze uit haar ballingsoord in het Zwitserse Coppet, waar haar vader een kasteel had gekocht. Ze reisde naar Londen via Italië, Oostenrijk, Rusland en Zweden. Deze enorme omweg was onvermijdelijk omdat ze de naar Moskou opmarcherende troepen van Napoleon moest ontwijken.
Er bestaan veel biografieën van Germaine de Staël en Margot Dijkgraaf heeft besloten om de conventionele opzet van dergelijke levensbeschrijvingen te vermijden. Ze construeert haar boek rond de ‘Grote Vlucht’ van Germaine, die duurde van mei 1812 tot juni 1813, waarbij ze uitvoerig citeert uit de brieven die de barones tijdens die eindeloze tocht per koets schreef. Op verschillende halteplaatsen van deze route kijkt de auteur terug op het eerdere leven van Germaine, zodat er toch een vrij compleet levensverhaal ontstaat. Deze opzet en de soepele schrijfstijl zorgen ervoor dat dit een levendig en dynamisch boek is.
Dijkgraaf schildert met vlotte en overtuigende streken een intrigerend portret van deze bijzondere vrouw, die haar tijd in veel opzichten ver vooruit was. Haar turbulente privéleven komt goed uit de verf, bijvoorbeeld haar relatie met haar minnaar en politieke geestverwant Benjamin Constant. Hoewel Dijkgraaf benadrukt dat Germaine er duidelijke en vaak zeer verstandige politieke opvattingen op nahield, had dit punt nog pregnanter naar voren gebracht kunnen worden. Uit de politieke biografie die Biancamaria Fontana tien jaar geleden van Germaine publiceerde werd namelijk duidelijk dat haar betekenis voor de ontwikkeling van het liberalisme als politieke filosofie sterk is onderschat. En dat Constant zelfs een flink aantal ideeën van haar heeft gepikt.
Germaine de Staël. Schrijver, balling en feminist avant la lettre
Margot Dijkgraaf
336 p. Atlas Contact, € 24,99
Napoleon haatte de ideeën van Madame de Staël
Ze zag de Franse Revolutie ontaarden, kwam hevig in aanvaring met Napoleon en moest naar het buitenland vluchten – waar ze kritisch doorschreef. Madame de Staël was een persoonlijkheid van de buitencategorie. Margot Dijkgraaf schildert een intrigerend portret van een vrouw die grote intellectuele invloed heeft gehad. Anne-Louise-Germaine Necker, barones van Staël Holstein (1766-1817) was in haar tijd een van de beroemdste...
‘Penelope was de gelijke van Odysseus’
In het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) in Leiden is een tentoonstelling te zien over Penelope, de vrouw van Odysseus. Volgens curatoren Claire Stocks en Aurora Raimondi Cominesi schreef Homerus dat Penelope net zo listig en complex was als haar echtgenoot. Terwijl Odysseus na de Trojaanse Oorlog jarenlang over zee zwierf, zo vertelt Homerus, verzamelde zich...
De opkomst van punk: een muur van lawaai
De gevestigde orde vond punkmuziek niet om aan te horen, maar voor veel jongeren was dat juist de aantrekkingskracht ervan. ‘Deze muziek ging over echte vrijheid. Zijn wie je écht bent. Liefst aanstootgevend.’ Het succes van punk kent vele vaders, maar dat de conceptie in New York plaatsvond, lijdt geen twijfel. Het begon met de...
Stad en platteland konden helemaal niet zonder elkaar
Paul Brusse neemt de economische ontwikkeling van Nederland de afgelopen tien eeuwen onder de loep. Daarbij vermijdt hij ‘Hollandocentrisme’ en kijkt hij ook naar andere regio’s. Nederland is een landje van postzegelformaat, dat in economisch opzicht meer voorstelt dan tal van grotere landen. En niet sinds vandaag of gisteren. Ondanks de geringe omvang wordt Nederland gekenmerkt door een enorme economische diversiteit. Niet alleen bloeien hier veel verschillende...
Vrouwen maakten andere kunst dan mannen
De kunstwereld in de zeventiende en achttiende eeuw lijkt een mannenbolwerk. Maar als je anders kijkt, wordt de belangrijke rol van vrouwen zichtbaar. In 1697 toerde tsaar Peter de Grote door de Republiek. Hij bracht ook een bezoek aan het atelier van Joanna Koerten aan de Herengracht in Amsterdam. Koerten was wereldberoemd vanwege haar prachtige papierknipkunst. Vrouwen als zij konden in de zeventiende eeuw een aanzienlijke status bereiken door zich te specialiseren in andere kunstvormen dan de schilderkunst. Als je ook naar die...
Spanningen tussen Amerika en China liepen hoog op na fatale vliegtuigbotsing
Rond Taiwan cirkelen steeds meer Amerikaanse en Chinese vliegtuigen en marineschepen om elkaar heen. Op 1 april 2001 raakten een Amerikaans en Chinees militair toestel elkaar in volle vlucht boven de Zuid-Chinese Zee. Het was aan het vakmanschap van de Amerikaanse piloot te danken dat dit incident met een sisser afliep. Op zondag 1 april...
The Swedish Connection: film over een Zweedse redder van duizenden Joden
Ooit gehoord van Gösta Engzell? Grote kans van niet, want de in 1997 overleden Zweedse diplomaat was geen publiciteitszoeker. Daardoor is vergeten dat hij duizenden Joden het leven redde tijdens de Tweede Wereldoorlog. De hommage The Swedish Connection laat zien hoe hij te werk ging. ‘Echte helden zie je zelden,’ is een regel in het...
De VOC kon Kharg niet bezet houden. Misschien leert Trump dezelfde les
Kharg, een verzameling kale rotsen en wat verdorde struiken, is ironisch genoeg het epicentrum van een geopolitiek steekspel tussen grootmachten als de VS, Israël en Iran. De reden? Het merendeel van de Iraanse olie stroomt via dit eiland de wereld in. Een strategische locatie die, indien gebombardeerd, de Iraanse economie decennia terug zou werpen. Donald...
Oorlogsfilm ‘A Bridge Too Far’ zette Deventer op de kaart
In 1976 werd Deventer, een ‘slaperig’ provinciestadje aan de IJssel, onderdeel van een internationaal filmavontuur. Er werden opnames gemaakt voor de blockbuster A Bridge Too Far, over Operation Market Garden en de Slag om Arnhem in 1944. Opeens liepen wereldberoemde filmsterren als Sean Connery, Michael Cain en Robert Redford door de straten. Journalist René van...
Sterven werd lang doodgezwegen, maar nu wordt er over de dood gepraat
Tot na de Tweede Wereldoorlog was er weinig openheid over de dood. Begrafenissen waren plechtige bijeenkomsten vol vaste rituelen. Hoe anders is dat tegenwoordig. Terminale patiënten beslissen mee over hun behandeling en kunnen kiezen voor een alternatieve uitvaart. ‘Dat je dit allemaal nog wilt,’ zei ik tegen mijn man. ‘Ach,’ antwoordde Pieter, ‘doodgaan is ook...
L’engloutie: een zondebok in een Alpengehucht
Idealisme botst hard op de werkelijkheid in het Franse speelfilmdebuut L’engloutie (‘De verzwolgene’). Het drama speelt in 1899 in een gehuchtje in de Franse Alpen. Een nieuwe lerares wordt door de bewoners bepaald niet met open armen ontvangen. Ze wantrouwen onderwijs. De lerares houdt hun voor dat lezen en schrijven goed zijn voor de geest....
‘Machthebbers schepten op over hun Romeinse verleden’
Reizend langs de limes, de grenzen van het Romeinse Rijk, onderzocht hoogleraar Koen Ottenheym de hernieuwde belangstelling voor de antieke geschiedenis vanaf de vijftiende eeuw. Die ging gepaard met misvattingen en manipulatie, zo beschrijft hij in De limes als legende. ‘In elke regio, in elke tijd werd werd de Oudheid voor een andere agenda gebruikt.’...
