Iran geeft zich niet snel gewonnen, een erfenis van zijn bloedige oorlog met Irak

Saddam verwachtte dan ook een korte oorlog. Moreel voelde hij zich gesteund door de rest van de Arabische wereld en hij presenteerde zich als verdediger van hun belangen. Veel conservatieve machthebbers in het Midden-Oosten vreesden dat hun eigen onderdrukte bevolking ook in opstand zou komen, aangestoken door de Iraanse Revolutie. Die angst had Saddam zelf ook: hij was een soennitische moslim, terwijl de meerderheid van de 13,6 miljoen Irakezen sjiitisch was, net als de Iraanse ayatollah. Ook het Westen zag Saddam liever winnen dan het antiwesterse Iran van Khomeini, dat sinds 1979 Amerikaans ambassadepersoneel gegijzeld hield.  

Saddam verkeek zich echter op de Iraanse weerbaarheid en haar potentieel. Iran was vier keer zo groot als Irak en er woonden bijna drie keer zo veel mensen: 39 miljoen. Iran had geen bondgenoten, maar de Irakese aanval zorgde voor nationale eenheid en Khomeini wist honderdduizenden mannen te mobiliseren voor een heilige oorlog tegen de agressor.

Na aanvankelijke successen, zoals de verovering van de olierijke provincie Khuzestan en haar belangrijke havenstad Koramsjar, liep het Irakese offensief vast. De Iraanse luchtmacht bleek niet uitgeschakeld en bracht de Irakezen flinke verliezen toe. De toestellen werden vaak gevlogen door vrijgelaten piloten – sommigen werden na bewezen diensten aan het vaderland alsnog geëxecuteerd.

Maar het meest afschrikwekkend voor de Irakezen waren de ‘menselijke golven’ die Iran op hen afstuurde, de Basij. Deze jonge religieuze fanatiekelingen, door Khomeini verzekerd van een plek in het paradijs mochten ze sneuvelen, renden door mijnenvelden en maakten zo de weg vrij voor de revolutionaire gardisten achter hen. Een Irakese militair herinnerde zich hoe jongens van amper twaalf jaar oud schreeuwend op fietsen op hun loopgraven af reden. ‘Eerst lachten we erom, maar toen ze granaten naar ons gooiden openden we het vuur.’

Dankzij deze tactiek wist Iran vanaf januari 1981 grondgebied te heroveren en zelfs delen van Irak te bezetten. In de zomer van 1982 belandde de oorlog in een patstelling. Wetende dat Iran over meer soldaten beschikte, stelde Saddam een wapenstilstand voor. Khomeini voelde zich sterker en wees dat af. Om het gebrek aan soldaten te compenseren, zette Irak vanaf 1983 chemische wapens in, waaronder mosterdgas en zenuwgassen die werden geleverd door Amerikaanse bedrijven.

Vanaf 1984 voerden beide landen ook aanvallen uit op olietankers in de Perzische Golf om elkaars economieën te beschadigen. Irak hoopte zo dat de VS druk zou uitoefenen op Iran om een staakt-het-vuren te sluiten. Iran dreigde met het sluiten van de Straat van Hormuz als het Westen Irak bleef steunen. Heel de wereld vreesde een nieuwe oliecrisis zoals in de jaren zeventig. Zowel de Sovjet-Unie als de VS en enkele NAVO-landen stuurden oorlogsschepen naar de Perzische Golf om tankers te escorteren – het begin van een permanente Amerikaanse aanwezigheid in de regio. Iran sloot de Straat van Hormuz niet af, maar legde wel zeemijnen. Mijnenvegers wisten de schade te beperken. Tijdens deze vier jaar durende ‘tankeroorlog’ bracht Irak 54, voornamelijk Iraanse, tankers tot zinken en Iran 18. Nog eens honderden schepen raakten beschadigd, maar tot een nieuw oliecrisis leidde het niet.

Om elkaar uit te putten en de bevolking te demoraliseren, werd de strijd van het front verlegd naar de steden. Irak, dat miljarden dollars aan steun ontving van onder meer de VS, Saoedi-Arabië en de Golfstaten, viel steden als Teheran, Isfahan en Shiraz aan met Franse Mirages en Russische Scud-raketten. Iran beschoot op zijn beurt Irakese steden als Kirkuk en Bagdad met raketten van Noord-Koreaanse en Chinese makelij – internationale wapenhandelaren verdienden inmiddels kapitalen aan het conflict.

Begin 1988 waren zowel Iran als Irak economisch geruïneerd en begonnen beide landen te verlangen naar vrede. Voor ze aan de onderhandelingstafel plaatsnamen, probeerden ze nog snel gebieden te veroveren. Iran ondernam een nieuwe poging om de belangrijke Irakese havenstad Basra te veroveren, Irak richtte zich op Koerdistan. Het leverde een nieuw dieptepunt op in deze oorlog: bij een gifgasaanval op de Koerdische stad Halabja in Noord-Irak kwamen op 16 maart 1988 ruim 5.000 burgers om het leven.

In de zomer van 1988 dwong de VN via een resolutie een staakt-het-vuren af. Schoorvoetend werd het door beide landen geaccepteerd. Op 20 augustus 1988 ging het officieel in. Volgens schattingen waren er aan Irakese kant 100.000 soldaten gesneuveld en 40.000 tot 80.000 burgers, aan Iraanse kant vermoedelijk 350.0000 soldaten en Basij en 200.000 burgers. Waarschijnlijk kwamen er  alleen al 100.000 Koerden en Iraniërs om door gifgas. Aan beide kanten waren honderdduizenden gewonden en getraumatiseerden. Ook hielden beide landen nog jarenlang tienduizenden krijgsgevangenen vast. De laatsten werden pas in 2003 vrijgelaten.

Saddam zou de Irakezen na 1988 snel nieuwe oorlogen in slepen, wat zijn ondergang zou worden. In Iran daarentegen verschafte de oorlog de Islamitische Republiek legitimiteit: ondanks de enorme verliezen had Iran overleefd. Khomeini en zijn opvolger Ali Khamenei consolideerden hun macht en schakelden de interne oppositie verder uit. Het regime trok belangrijke lessen uit de oorlog met Irak, in Iran de ‘Opgelegde Oorlog’ genoemd. De Iraanse machthebbers zouden nooit vergeten (en vergeven) dat Irak in het conflict werd gesteund door andere Arabische mogendheden en het Westen, dat zelfs de Irakese gifgasaanval op Halabja nauwelijks veroordeelde. Het knoopte daarom banden aan met China, Noord-Korea en Rusland. Om conflicten op eigen grondgebied te voorkomen ging het organisaties als Hezbollah, Hamas, Houthi’s en sjiitische milities in Irak steunen. En om niet van het buitenland afhankelijk te zijn, ontwikkelde het eigen raketsystemen en drones om zich te kunnen verdedigen tegen luchtaanvallen en vergeldingsacties.

Die strategie werkt in het huidige conflict met de Verenigde Staten en Israël, die in Iran de ‘Tweede Opgelegde Oorlog’ wordt genoemd. Het land weet dat het alleen door geduld, hardheid, zelfredzaamheid en militaire afschrikking kan overleven. Als de VS en Israël zich hadden verdiept in de Iran-Irak oorlog van toen, hadden ze geweten dat Iran zich niet snel gewonnen geeft.

Afbeelding boven: Iraanse soldaat draagt een gasmasker tijdens de oorlog met Irak, 1985. Foto via Wikimedia Commons/Mahmoud Badrfar