Alle artikelen
Met behulp van het Antwerps Liedboek onderzocht literatuurhistoricus Cécile de Morrée hoe de perfecte date eruitzag in de late Middeleeuwen. ‘De liedjes waren bedoeld om vrijgezelle jongeren goed terecht te laten komen.’
Rond 1540 verscheen er in de Zuidelijke Nederlanden een liedbundel die immens populair zou worden: het Antwerps liedboek. De liedteksten, die door iedereen gezongen werden, vormden volgens Morrée de ‘soundtrack van de stad’. Het waren vooral liefdesverhalen die dienstdeden als morele en seksuele opvoeding voor single jongeren. Net als de romcoms van nu volgden de verhalen een standaardformule die dankzij geringe afwisselingen nooit verveelde.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
In Hoe dacht de middeleeuwer over de ideale date bestudeert De Morrée voorhuwelijks daten en seks aan de hand van het Antwerps Liedboek. ‘Wat de literatuur ons kan bieden zijn patronen waaruit je ideeën over de werkelijkheid kunt afleiden. Het toont niet aan wat mensen daadwerkelijk deden, maar geeft wel inzicht in de kwesties die de mensen bezighielden.’
Het Antwerps Liedboek is bijzonder: van liefde en intimiteit in de Middeleeuwen zijn weinig uitingen bekend. ‘Liefde en het huwelijk werden vaak losgekoppeld, toen veel meer dan nu. Het is pas sinds kort dat historici erkennen dat liefde wel degelijk een rol speelde in de huwelijkssluiting. Hierdoor is er ook weinig bekend over de rol van liefde vóór het huwelijk.’
Stil zijn tijdens afspraakjes
Het Antwerps liedboek bevat morele boodschappen over seks en relaties, een soort middeleeuwse datingtips voor singles. ‘Maar,’ stelt De Morrée, ‘dan wel datingtips vanuit een pedagogisch oogpunt. Het was zeker geen advies van singles, aan singles. De liedjes waren bedoeld om vrijgezelle jongeren goed terecht te laten komen.’
In de adviezen zijn patronen te herkennen. ‘De personages hoorden niet zomaar met een onbekende in zee te gaan. En in liedjes over voorhuwelijkse seks was het advies steevast: word vooral niet ontdekt.’ Het Antwerps Liedboek lijkt seks tussen ongetrouwde geliefden niet automatisch af te keuren. Hoewel losbandigheid geen porum was, was voorhuwelijkse seks wel mogelijk als de personages zich aan bepaalde regels en kaders hielden. Zo sporen de liederen mensen aan om stil te zijn tijdens de afspraakjes en de seks.
Uit het liedboek blijkt volgens De Morrée wel dat eer en reputatieschade factoren waren om rekening mee te houden. Maar of het liedboek daadwerkelijk als advies fungeerde, kunnen we volgens haar niet zeker weten. ‘Wie weet functioneerden de liederen meer als een vorm van escapisme, als fantasieën.’
Instemming van beide partners
Het liedboek omschrijft seksuele handelingen nergens expliciet. In de liederen staan slechts teksten als ‘hij nam haar bij de hand’. Voor de middeleeuwer waren metaforen een waardevolle vorm van vrijheid en seksuele expressie, legt De Morrée uit. ‘Zulke metaforische uitdrukkingen zijn eeuwenoud. Het is de taal van het genre, niet de taal van taboes. Juist omdat de metafoor een gestandaardiseerde manier was om over seks te praten, was het heel schetsmatig. Wij zijn deze taal nu ontwent, maar in de Middeleeuwen deed die dubbelzinnigheid heel veel. Het kwam terug in serieuze liederen, maar ook in liederen die grappig bedoeld waren. Zo konden mensen andermans bedprestaties belachelijk maken zonder dat het een conflict veroorzaakte.’
Wat ook blijkt uit het Antwerps Liedboek: al in de zestiende eeuw werd instemming van beide partners belangrijk gevonden. ‘In de liederen checken de partners regelmatig of het goed gaat met de ander. Misschien proberen de auteurs zo aan te tonen dat er een mate van vrijheid was, of in ieder geval zou moeten zijn, om bijvoorbeeld van gedachte te veranderen. Maar het blijft de vraag hoe vrij vrouwen daadwerkelijk waren om seks te weigeren, ook zonder directe dwang.’
Het liedboek focust op ideale, maar soms ook stereotyperende genderrollen voor zowel mannen als vrouwen. ‘Mannen kregen een andere opvoeding dan vrouwen, zij moesten eropuit gaan, terwijl de jonge vrouw veilig thuis moest blijven,’ zegt De Morrée. Ook seksueel werd dit weerspiegeld: ondanks dat mannen op het moment dat ze zouden gaan trouwen seksueel ervaren hoorden te zijn, werd er van meisjes verwacht dat zij maagd bleven.
Tot slot was seksuele tevredenheid volgens De Morrée erg belangrijk in het middeleeuwse huwelijk: ‘Als de balans hierin zoek was, moest er een reden voor worden gevonden. Vaak gaven ze de schuld dan aan de impotente man.’ Maar ook de zogenaamde onbevredigbare seksuele lust van de vrouw kon een reden zijn voor onevenwichtigheid. Een ontembare seksuele lust past bij de stereotypering van de vrouw in de middeleeuwse literatuur: ze zou zondig, verleidend en listig zijn. Zo is het in het Antwerps Liedboek standaard de vrouw die een list verzint wanneer zij en haar geliefde tijdens de seks dreigen te worden betrapt.
Middeleeuwse waarschuwing bij seks voor het huwelijk: word vooral niet ontdekt
Met behulp van het Antwerps Liedboek onderzocht literatuurhistoricus Cécile de Morrée hoe de perfecte date eruitzag in de late Middeleeuwen. ‘De liedjes waren bedoeld om vrijgezelle jongeren goed terecht te laten komen.’ Rond 1540 verscheen er in de Zuidelijke Nederlanden een liedbundel die immens populair zou worden: het Antwerps liedboek. De liedteksten, die door iedereen...
Geen Polymarket, maar ‘curb trading’: in Wall Street zaten de kleine gokkers op de stoep
Eind negentiende eeuw was het voor de gemiddelde Amerikaan onmogelijk om aandelen te kopen op de New York Stock Exchange. Op Wall Street zat een gesloten club miljonairs die uitsluitend handel met elkaar dreven. De meeste Amerikanen waren daarom aangewezen op ‘curb trading’. De New York Stock Exchange ontstond in 1792, toen een klein gezelschap...
Op Deshima dronken de Japanners Europese koffie en jenever
In 1634 legden de Japanners Deshima aan, een kunstmatig eiland voor de kust van Nagasaki om ‘vreemde invloeden buiten de deur te houden. Anne Sey onderzoekt hoe de wisselwerking tussen de Japanners en de Nederlanders daar verliep. De Portugezen waren de eerste bewoners van Deshima, maar vanaf 1641 tot 1853 verbleven de ‘Hollanders’ er – een ruim begrip. Op de schepen die...
De kernramp in Tsjernobyl doet de Sovjet-Unie wankelen
Veertig jaar geleden ontplofte reactor 4 van de kerncentrale in Tsjernobyl. De ramp was het gevolg van Russisch wanbeleid en ontwrichtte het leven van honderdduizenden mensen. Vol ongeloof keken de mannen in de controlekamer elkaar aan. Wat was er in hemelsnaam zojuist met twee daverende klappen geëxplodeerd? Het kon de reactor niet zijn, want dat...
Boeken over de Tweede Wereldoorlog overspoelen de ramsj
Het is het sterfhuis van de ambitie. De opgeheven halte waar de laatste bus maanden geleden is vertrokken; een klas vol langzame leerlingen die hun examen gegarandeerd gaan verprutsen. En toch ga ik er graag heen, om me te laten verblinden door de prijskaartjes die in neonkleuren schreeuwen dat ik voor 4,99 euro in het bezit kan komen van een meesterwerkje. De ramsjafdeling. Mijn persoonlijke favoriet...
‘Floris leefde op het kruispunt van de Middeleeuwen en de Vroegmoderne tijd’
Als jongen was historicus Ad van der Zee – net als veel van zijn generatiegenoten – gefascineerd door de tv-serie Floris. Zijn interesse voor de Middeleeuwen werd zo gewekt. Na zijn pensionering raakte hij geïnteresseerd in een andere Floris, die als veldheer door Europa trok. In Floris van Egmond (1469-1539) schetst hij het leven van deze edelman en legeraanvoerder. Waarom heeft u een boek over Floris geschreven? ‘In...
Wie was Arsinoë, de opstandige zus van Cleopatra?
Arsinoë, de jongere zus van Cleopatra, was fel gekant tegen inmenging van de Romeinen in Egypte. De tiener liet zich uitroepen tot koningin van een onafhankelijk land. En ze ging een bloedige strijd aan met Cleopatra en haar minnaar Julius Caesar. Loodzwaar en moe zwom Julius Caesar naar het dichtstbijzijnde Romeinse oorlogsschip. Van alle kanten...
Duitse mythes over honger
In de Duitse herinnering aan de Eerste Wereldoorlog en de nasleep van de Tweede neemt hongersnood een voorname plaats in. Die herinnering is steeds voor politieke doeleinden gebruikt, stelt historicus Anne van Mourik. Van Mourik onderzoekt in haar proefschrift hoe twee perioden van massale honger in Duitsland zijn blijven voortleven in de nationale herinnering. De...
‘We vonden de weg naar de tempels van Mater Matuta’
Archeoloog Marijke Gnade, die al bijna een halve eeuw de bodem vlakbij Rome doorzoekt, vertelt over een bijzondere vondst. ‘Vroeger stonden we met een meetlint in het land, nu werken we met drones.’ Wat was uw bijzonderste vondst? ‘Als archeoloog leid ik al jaren de opgraving van het antieke Satricum in Latium, een uurtje rijden...
Canon-expositie in het Openluchtmuseum gaat de opgedoekte geschiedenisafdeling van het Rijksmuseum achterna
De tentoonstelling over de Canon van Nederland in het Openluchtmuseum in Arnhem sluit in 2027. De geschiedenis herhaalt zich, want een kwart eeuw geleden doekte het Rijksmuseum in Amsterdam zijn aparte afdeling over de Nederlandse historie op. Vanwege de behoefte aan een alternatief is uiteindelijk de Canon-expositie er gekomen. Dit blijkt uit een reconstructie door...
In Frankrijk is al anderhalve eeuw een voedingsbodem voor fascisme
De radicaal-rechtse partij Rassemblement National heeft terrein gewonnen bij de gemeenteraadsverkiezingen in Frankrijk. Sinds de tweede helft van de negentiende eeuw heeft het land veel radicaal-rechtse bewegingen gekend. Over de vraag hoe bepalend die zijn geweest voor de opkomst van het fascisme bestaat nog steeds discussie. In de tweede helft van de negentiende eeuw droegen...
Hoe de geschiedenis van Nederland uit het museum verdween
De Canonafdeling van het Nederlands Openluchtmuseum sluit in 2027. Hierna zal er nergens meer een museale plek zijn waar de Nederlandse geschiedenis als geheel wordt gepresenteerd. Zo ontstaat dezelfde situatie als 25 jaar geleden, toen het Rijksmuseum zijn afdeling Nederlandse geschiedenis offerde aan de kunst. Ter compensatie deed de politiek een mislukte poging om een...
