Home ‘De telegrafie was een Europese “tool of empire”’

‘De telegrafie was een Europese “tool of empire”’

Tot de uitvinding van de telegrafie in 1837 waren koeriers dagenlang onderweg om belangrijke boodschappen over te brengen. Maar dankzij de nieuwe techniek, die gebruikmaakte van elektrische signalen, was communicatie over lange afstanden plotseling een kwestie van minuten. Historicus Fons Borm raakte erdoor gefascineerd en schreef een boek over de eerste toepassing van telegrafie in de Nederlandse en internationale politiek.

‘De telegrafie was een Europese “tool of empire”’
Britse ingenieurs inspecteren een telegraaf, 1897. Wikimedia Commons/Cardiff Council Flat Holm Project

Hilde van der Pluijm

Gepubliceerd op: 22 mei 2026

Update 3 juli 2026

Waarom was de telegrafie revolutionair?

Dit artikel krijg je van ons cadeau

Wil je ook toegang tot HN Actueel? Hiermee lees je dagelijks geschiedenisverhalen met een actuele aanleiding op onze website en ontvang je exclusieve nieuwsbrieven. Sluit hier een abonnement af en je hebt direct toegang.

‘Tot de introductie ervan werd het overbruggen van afstanden gemeten in “uren te voet”. Dit gold voor personen, maar ook voor informatie die van A naar B verplaatst moest worden. Dankzij de telegrafie veranderde dit volledig. Terwijl communicatie tussen Amsterdam en Groningen daarvoor een dag kon duren, was dit nu een kwestie van uren of zelfs minuten. Dit verschil was extra merkbaar op intercontinentaal niveau: het Nederlandse koloniale bestuur hoefde niet langer een halfjaar te wachten op berichten uit Batavia.’

Was de telegrafie ook beschikbaar voor de gewone Nederlander?

‘Via de Hollandse IJzeren Spoorweg Maatschappij deed de telegrafie zijn entree in Nederland. Het bedrijf gebruikte de techniek om informatie uit te wisselen over de aankomst- en vertrektijden van treinen die tussen Haarlem en Amsterdam reden. Al snel zag het in de telegrafie een commerciële kans: het bedrijf wilde die toegankelijk maken voor het Nederlandse publiek. Hiervoor kreeg het toestemming van de regering, maar wel onder twee voorwaarden: iedereen zou gelijke en vrije toegang krijgen tot het telegrafienetwerk en de tarieven zouden niet door de vrije markt worden bepaald.’

Wat betekende de telegrafie op het internationale toneel?

‘De telegrafie lag internationaal gecompliceerd voor Nederland en bemoeilijkte het streven naar neutraliteit. Zowel Pruisen als Frankrijk, die destijds met elkaar in politieke concurrentie waren, nodigde Nederland uit om deel te nemen aan hun telegrafie-gezelschappen. En ook met het Verenigd Koninkrijk bouwde Nederland technologische banden op. Dit riskante spel op het Europese toneel hielden de Nederlanders vol tot 1865, toen de Internationale Telegrafie Unie werd gesticht: een Europese samenwerking van nationale staatsdiensten om gezamenlijke afspraken te maken over het internationale telegrafieverkeer. Deze samenwerking verstevigde het koloniaal bestuur van de Europese grootmachten. De telegrafie fungeerde als een Europese “tool of empire”. De gouvernementstelegraaf in Nederlands-Indië was er uitsluitend voor de Nederlandse kolonisten: de lokale bevolking had in de praktijk weinig toegang.’

Ziet u overeenkomsten met deze tijd?

‘Tegenwoordig is technologische soevereiniteit geen zekerheid meer. Zo werkt de Amerikaanse regering nauw samen met Silicon Valley en hebben bedrijven of zelfs individuen de verantwoordelijkheid voor keuzes die de hele wereld aangaan. Denk aan beslissingen over een satellietnetwerk tussen Rusland en Oekraïne. Bij technologie gaan deelbelangen tegenwoordig voor het algemeen belang. Technologische vrijheid en gelijkheid zijn daarbij absoluut niet meer vanzelfsprekend.’

De adoptie van de telegrafie in Nederland en Nederlands-Indië, 1845-1914. Politieke sturing en economische betekenis

Fons Borm
268 p. Uitgeverij Verloren, € 35,-

Fons Borm Telegrafie

Nieuwste berichten

De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
Artikel

Franse oproerpolitie pakt demonstranten aan zoals in de negentiende eeuw

Begin twintigste eeuw was Frankrijk het eerste land ter wereld dat een professionele oproerpolitie oprichtte. Ordehandhaving à la française was zelfs zo succesvol dat andere landen de Franse doctrine overnamen. Van die voorbeeldfunctie is weinig meer over. In de Noord-Franse stad Lens is het op maandag 5 oktober 2026 al vroeg in de morgen onrustig....

Lees meer
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Artikel

De hersteller van de Roemeense volksgezondheid

Florica Bagdasar krijgt als minister de haast onmogelijke opdracht om na de Tweede Wereldoorlog de Roemeense gezondheidszorg uit de modder te trekken. Aan politieke gevoeligheden denkt ze niet, Bagdasar doet alles wat praktisch gezien nodig is. Het wordt haar niet in dank afgenomen. Florica Bagdasar heeft in 1946 net haar man begraven, als er wordt...

Lees meer
Fugger wil zijn geld terug
Fugger wil zijn geld terug
Recensie

Fugger wil zijn geld terug

De familie Fugger bouwde een netwerk op in heel Europa en financierde vorsten en pausen. Dat maakte ze ook kwetsbaar. Op 24 april 1523 schreef de Augsburgse bankier Jakob Fugger een brief aan Karel V, koning van Spanje, heer der Nederlanden en keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. Aan het hof van...

Lees meer
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
Recensie

In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt

In films kan alles. In Spinoza discussieert de filosoof die religieuze waarheden in twijfel trok met kunstenaar Rembrandt van Rijn over het leven, de rede, God en religie. Dat de film historische fictie is, is geen bezwaar. Dat hij nogal schools uitpakt, is dat wel.  ‘Amsterdam 1656. Een machtige en rijke stad die zichzelf ziet...

Lees meer
Loginmenu afsluiten