Contact | Adverteren | Login | Lezersservice

Het zichtbare koloniale verleden in Zuid-Afrika

Door: Eline Hoeneveld

Met deze knop kunt u artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier om in te loggen.

Nieuwe tentoonstelling in het Rijksmuseum

Het Rijksmuseum wijdt voor het eerst een tentoonstelling aan de bijzondere relatie tussen Nederland en Zuid-Afrika. Martine Gosselink, bedenker en samensteller van ‘Goede Hoop. Zuid-Afrika en Nederland vanaf 1600’, vertelt over de totstandkoming en het resultaat: “Als museum willen we niet de moraalridder spelen.”

De Boerenoorlog

Geschiedenis die leest als een jongensboek, wat niet vreemd lijkt als je bedenkt dat honderd ...jaar geleden veel Nederlandse jongens

€ 15,00 | Koop nu

Hoe ontstond het idee voor deze tentoonstelling?
“Deze tentoonstelling is onderdeel van een groter project van het Rijksmuseum. Bij de heropening van het museum in 2013 bedachten we dat onze koloniale collectie zó groot is en zoveel facetten en verhalen kent, dat we al deze verhalen nooit tot hun recht kunnen laten komen. Toen kwam het idee om een landenreeks en een serie boeken te maken over landen waarmee Nederland een koloniale en/of handelsrelatie heeft gehad. Daarbij kwam ook Zuid-Afrika om de hoek kijken. Het museum heeft een geweldige collectie over dit land met de meer dan 450 tekeningen en meterslange panorama’s van Robert Jacob Gordon uit de achttiende eeuw. Voor de tentoonstelling hebben wij deze collectie aangevuld met honderden stukken uit binnen- en buitenland, en met name uit Zuid-Afrika zelf. Nergens is de impact van Nederlanders nog steeds zo zichtbaar en voelbaar als in Zuid-Afrika, dus het was een mooie kans om hier, voor het eerst overigens op deze schaal, aandacht aan te besteden.”
 

We zouden ons best moeten doen om het verleden te duiden en te begrijpen; je ziet dan dat het koloniale verleden nog erg voelbaar is.

Hoe zijn jullie te werk gegaan om objecten voor de tentoonstelling te verkrijgen?
“Door veel te reizen naar Zuid-Afrika. Overal heeft het tentoonstellingsteam zijn voelsprieten uitgestoken en vragen gesteld. We hebben werkelijk de meest diverse en bizarre collecties doorgelopen. Door heel het land zijn we op zoek gegaan naar objecten die vertellen wat het gevolg is geweest van de Nederlandse aanwezigheid in Zuid-Afrika. We waren op zoek naar voorwerpen die je als mens doen verwonderen, zoals rotsblokken, een giraffen-skelet, reuzenvlaggen, een grafsteen, een afgesneden shell-pomp. De gekozen objecten zijn vaak groot en driedimensionaal, die geven de impact die je wilt oproepen bij een tentoonstelling. Daarnaast zijn er natuurlijk ook de geijkte stukken te zien, zoals tekeningen en kaarten.”
 


Heeft u zelf een favoriet object in de tentoonstelling?
“Jazeker. In het Origins Centre in Johannesburg was ik de hele ochtend op zoek naar stenen beschilderd door de Khoikhoi en de San [aanduiding voor de gemeenschappen van rondtrekkende veeboeren en jager-verzamelaars in zuidelijk Afrika]. Ik was benieuwd hoe er door deze bevolkingsgroepen naar de komst van de Nederlanders werd aangekeken. Er zijn veel door de San beschilderde stenen in grotten te vinden waarop je Oost-Indiëvaarders ziet of huifkarren met ossen, en zelfs ruiters met geweren te paard en treinwagons op spoorlijnen, maar geen losse stenen met schilderingen. Toen zei een conservator dat ze misschien nog wat had liggen en kwam ze aan met een bijzondere beschilderde steen. Op die steen staan een Nederlandse boer en boerin afgebeeld, beide met gestreepte kleding aan van rond 1800. Ik was verwonderd over de manier waarop de vrouw was afgebeeld: robuust, met haar handen in de zij, een typische Hollandse boerin. Heel grappig om te zien!"

Hoe verliep de samenwerking met de meewerkende partijen in Zuid-Afrika?
“Het was een bijzondere samenwerking. De partners van de instanties met wie wij samenwerkten moesten wennen aan het idee dat hun collecties op een nieuwe manier werden bekeken. De directeur van het Iziko Museum in Zuid-Afrika, waar wij veel spullen van lenen, maakte op een gegeven moment een goede grap. Hij zei: ‘Here you come again, Dutch women, raiding the country!’ Maar het initiatief werd goed ontvangen. Men was nieuwsgierig naar welk verhaal wij zouden vertellen. Of we het zouden brengen als ‘de Nederlandse triomftocht’, of dat we alleen de negatieve kanten zouden belichten. We doen geen van beiden. De meesten vonden het geweldig als de tentoonstelling ook naar Zuid-Afrika zou komen. Helaas gaat dat niet gebeuren. Wij hebben ‘Goede Hoop’ gemaakt met het oog op Nederlands publiek. Het is geen tentoonstelling over de gehele geschiedenis van Zuid-Afrika. Wij slaan hele delen over en pakken er maar een klein deel uit: de relatie tussen Nederland en Zuid-Afrika.”
 

Wij gaan niet zelf met het vingertje wijzen. Wat wij wel proberen te doen is andere wijzende vingers te laten zien.

Voor welke insteek is gekozen?
“Wij hebben bewust voor een cultuurhistorische insteek gekozen. Er moet een duidelijk verhaal worden verteld. Het verhaal van alsmaar opschuivende grenzen, van een land op drift, met bevolkingsgroepen die ofwel in elkaar opgaan, verdwijnen of elkaar bevechten om het almaar schaarser wordende land. Het is steeds een kwestie van actie en reactie. Maar wij willen als museum niet de moraalridder spelen. Wij gaan niet zelf met het vingertje wijzen. Wat we wel proberen te doen, is andere wijzende vingers laten zien: van de groepen die je normaal gesproken niet zo snel op een tentoonstelling ziet. In de westerse traditie is er de gewoonte om spullen te verzamelen en te bewaren. Van de Nederlanders en hun afstammelingen in Zuid-Afrika is dan ook genoeg materiaal overgebleven om te laten zien. Van de Khoikhoi, de San en de slaven is daarentegen vrijwel niets bewaard gebleven met betrekking tot de komst van de Nederlanders. Toch wil je juist ook hun reactie opnemen in dit verhaal, anders zou je maar de helft van het verhaal vertellen. Omdat de stemmen van deze groepen moeilijk te vangen zijn in objecten, hebben we op andere manieren geprobeerd hen te laten horen. Hoe we dat hebben gedaan moet je maar op de tentoonstelling komen bekijken. We willen juist die veelzijdigheid van de geschiedenis laten zien. Van zowel de heersende klasse, zoals de VOC-gouverneurs, maar ook van de Khoikhoi, de San, een gewone boer, een slaaf.”

Waarom is die insteek belangrijk?
“Toen ik voor het eerst in Zuid-Afrika aankwam was ik stomverbaasd dat alle koloniale beelden nog overeind stonden. In vrijwel elk land werd er destijds afgerekend met de kolonisator, maar in Zuid-Afrika niet. Dat betekent niet dat er geen protest is. Toen we er later weer waren werden de koloniale standbeelden beklad of bordjes omheen gehangen met ‘I stole your country’. Die demonstratieborden maken ook deel uit van de tentoonstelling. Zo zie je hoe er wordt teruggegrepen op het verleden: studenten die zich verzetten tegen enorm hoge entreegelden op universiteiten. Zij lopen met borden als ‘We are not free, we were never free.’ Wat weer refereert aan de slavernij. Zij kunnen nu nog steeds niet naar de universiteit want ze hebben er geen geld voor.”

Hoe hoopt u dat de ontvangst zal zijn?
“Ik zag op Facebook al een aantal reacties voorbij komen van mensen die zich afvroegen, ‘moet ik mij schuldig voelen als ik deze tentoonstelling zie?’ Van mij hoeft niemand zich schuldig te voelen. Niemand die nu leeft is verantwoordelijk voor wat er is gebeurd. We zijn wel verantwoordelijk voor ons eigen deel in ons leven. We zouden ons best moeten doen om het verleden te duiden en te begrijpen; je ziet dan dat het koloniale verleden nog erg voelbaar is, ook met oog op de toekomst. Maar je schuldig voelen hoeft niet; we mogen ook genieten van het prachtige land met zijn veerkrachtige bevolking en alles wat het te bieden heeft.”
 

Goede Hoop. Zuid-Afrika en Nederland vanaf 1600
17 februari t/m 21 mei 2017, Rijksmuseum
Meer informatie en tickets vindt u hier

Blijf op de hoogte via onze nieuwsbrief

Gouden Eeuw

Eerste Wereldoorlog

Tweede Wereldoorlog

VOC

Overvloed en onbehagen

'Een rijk geïllustreerd boek om eindeloos in te dwalen.'

€ 75,00 | Koop nu

Middeleeuwen