Home Alle artikelen

Alle artikelen

Een overzicht van de artikelen die we recent hebben gepubliceerd.

Archeologen zochten bijna twintig jaar naar sporen van het nazi-vernietigingskamp Sobibor. Ze vonden onder meer persoonlijke bezittingen van slachtoffers, vertelt NIOD-onderzoeker Erik Somers. ‘Het aangrijpendst vind ik de sleutelbossen. Mensen hebben de deur achter zich dichtgetrokken in de veronderstelling dat ze weer thuis zouden komen.’

In 1943 probeerden de nazi’s ieder spoor van het vernietigingskamp Sobibor uit te wissen. Ze sloopten de gaskamers en plantten er bomen overheen. De afgelopen twintig jaar hebben archeologen gewerkt om de structuur van het kamp in kaart te brengen. Het NIOD publiceerde onlangs een publieksboek en wetenschappelijke bundel over het onderzoek.

Meer interviews lezen? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.

Ontvang historische artikelen, nieuws, boekrecensies en aanbiedingen wekelijks gratis in je inbox.

Volgens Somers helpen de opgravingen de herinnering aan het kamp levend te houden, nadat het lang een vergeten plek is geweest. ‘Er zijn verschillende redenen voor die vergetelheid: de Duitsers plaatsten het kamp met opzet in een uithoek van Europa, de restanten waren verdwenen, en er waren maar weinig overlevenden. Pas in 1965 kwam er een eerste monument voor de slachtoffers.’

Waarom was er archeologisch onderzoek nodig bij Sobibor?
‘Het was al bekend dat Sobibor een van de dodelijkste vernietigingskampen was, maar niemand wist waar de resten van de slachtoffers lagen. Mensen liepen onbewust over de asvelden heen, dus het was belangrijk om die plekken in kaart te brengen en een respectvolle rustplaats voor de slachtoffers te creëren. In 2008 groeide dat uit tot een groter project om van Sobibor een waardige herinneringsplek te maken. Omdat de nazi’s elk spoor van dit kamp wilden uitwissen, was er een grote drang om te laten zien wat er precies is gebeurd. Tijdens het onderzoek lag er dan ook veel focus op het terugvinden van de gaskamers.’

Die gaskamers zijn teruggevonden, en er zijn 60.000 artefacten opgegraven.
‘Dat laatste had niemand verwacht. Bij aankomst in Sobibor werden mensen vrijwel direct naar de gaskamers geleid, maar er zijn toch veel persoonlijke spullen teruggevonden. Dat waren anonieme alledaagse voorwerpen zoals kammen en tandenborstels, maar er lagen ook naambordjes in de bodem. Dat maakt indruk: het geeft de slachtoffers een gezicht. Wat ik een aangrijpende vondst vind zijn de vele sleutelbossen. Mensen hebben de deur achter zich dichtgetrokken in de veronderstelling dat ze weer thuis zouden komen.

‘Wie het tot zich door laat dringen, ziet de omvang van het drama dat zich hier heeft afgespeeld’

In het nieuwe museum in Sobibor vormen de opgegraven objecten de rode draad. De gedenkplaats is abstract vormgegeven. Je ziet de route die de slachtoffers moesten afleggen naar de gaskamers. De contouren van de gaskamers zijn aangegeven en een deel van de fundamenten is zichtbaar gemaakt.. De velden waar de resten van de slachtoffers liggen zijn toegedekt met witte stenen. Wie het tot zich door laat dringen, ziet de omvang van het drama dat zich hier heeft afgespeeld.’

De onderzoekers hadden soms onenigheid met de Poolse regering. Waar ging dat over?
‘Archeologen willen de plekken waar zijn hun opgravingen doen veiligstellen. De beleidsbepalers staan er anders in. Zij zien het archeologisch werk niet als doel maar als middel om de herdenkingsplek in te richten.  Zo bevinden het museumgebouw en het parkeerterrein zich op het voormalig kampterrein waar nog onderzoek gedaan had kunnen worden.

De regering wilde dat de gedenkplaats heel duidelijk zou maken dat het om een Duits vernietigingskamp ging. Daarnaast worden er van Poolse zijde andere accenten gelegd. De Polen hebben  een ander geschiedbeeld van Sobibor dan wij. Na de oorlog ging in het toenmalige Communistische Polen het verhaal vooral over de opstand in Sobibor in oktober 1943, toen 300 gevangenen het kamp ontvluchtten. De focus lag op het heroïsche karakter van die strijd tegen het fascisme, in plaats van op de vernietiging van de Joden die in Sobibor had plaatsgevonden.

De route naar de gaskamer

Archeologen vonden in Sobibor ook de route terug die gevangenen naar de gaskamers moesten lopen. ‘Door de Duitsers werd die eufemistisch de Himmelfahrtstrasse genoemd,’ vertelt Somers. Na aankomst op het perron werden slachtoffers via deze nauwe doorgang richting de gaskamers geleid. ‘Vlak daarvoor stond een barak waar de haren van de slachtoffers werden afgeknipt – met name van vrouwen. Op die plek zijn scharen teruggevonden.’

Na de oorlog was onder de bevolking aanvankelijk weinig besef wat zich hier had afgespeeld. Gelukszoekers  zijn zelfs op het voormalige kampterrein gaan graven op zoek naar kostbaarheden. Dat is een pijnlijke geschiedenis waar de huidige bewoners niet graag aan herinnerd worden. Maar bij hun onderzoek hebben de archeologen veel samengewerkt met mensen uit de omgeving, en dat heeft voor bewustwording gezorgd over dit verleden.’

Zouden we dit soort archeologisch onderzoek op meer Holocaust-sites moeten doen?
‘Dat denk ik wel, want het heeft ontzettend veel resultaat opgeleverd. Het laat zien dat verschillende disciplines – de geschiedwetenschap, de archeologie en erfgoedstudies – elkaar kunnen aanvullen. Ik denk daarbij bijvoorbeeld aan Westerbork. Daar zijn al eens opgravingen gedaan, maar het kamp biedt mogelijkheden voor meer archeologisch onderzoek. Er zijn in Westerbork nog veel objecten te vinden.’

Openingsafbeelding: De velden waar de resten van slachtoffers liggen zijn bedekt met witte stenen. Bron: Shutterstock/Fotema.

Sobibor witte velden
Sobibor witte velden
Interview

‘Opgravingen in Sobibor geven slachtoffers een gezicht’

Archeologen zochten bijna twintig jaar naar sporen van het nazi-vernietigingskamp Sobibor. Ze vonden onder meer persoonlijke bezittingen van slachtoffers, vertelt NIOD-onderzoeker Erik Somers.

Lees meer
Uitvinding van Simon Stevin
Uitvinding van Simon Stevin
Artikel

Simon Stevin: ingenieur van de prins

Alleskunner Simon Stevin benaderde de oorlog als een reeks meetkundige problemen. Zijn kennis van de wiskunde droeg hij over op prins Maurits, die er grote militaire successen mee haalde.

Lees meer
Amsterdammers op de Dam. Door Isaac Ouwater, circa 1780.
Amsterdammers op de Dam. Door Isaac Ouwater, circa 1780.
Recensie

Amsterdammers liepen de deur bij elkaar plat

Amsterdam viert zijn 750-jarig bestaan. Zeventiende-eeuwse Amsterdammers wisten precies hoe het er bij hun buren aan toeging, blijkt uit een boek over het alledaagse leven in de stad.

Lees meer
Beatrice de Graaf portret
Beatrice de Graaf portret
Column

RAF-terroristen verdienen geen bewondering

'Wie nu nog sympathie voor de RAF heeft, verheerlijkt niet alleen een narcistische mythe, maar geeft voorrang aan sensatie boven historie.'

Lees meer
Filmposter the Peasants
Filmposter the Peasants
Recensie

The Peasants: verfilming over een rebelse boerendochter

'The Peasants' is een rauwe vertelling over dwingende patriarchale mores op het Poolse platteland rond 1900.

Lees meer
Huifkarren trekken naar het westen. Schilderij door Newell Convers Wyeth, begin twintigste eeuw.
Huifkarren trekken naar het westen. Schilderij door Newell Convers Wyeth, begin twintigste eeuw.
Artikel

Amerikanen baseerden hun identiteit op de strijd van de pioniers

In de negentiende eeuw kwam het idee op dat de barre strijd van de pioniers de typische Amerikaanse identiteit had bepaald.

Lees meer
Een hadji in Indië. Uit het boek Nederlandsch OostIndischen Typen door Auguste van Pers, circa 1854.
Een hadji in Indië. Uit het boek Nederlandsch OostIndischen Typen door Auguste van Pers, circa 1854.
Artikel

Kooplui brachten de islam naar Indië

Geen land ter wereld telt zoveel moslims als Indonesië. Het eilandenrijk was ver voor de komst van de Nederlanders al islamitisch geworden door handel.

Lees meer
Detail van de papyrusrol waarop een Egyptische vrouw is te zien die lippenstift opdoet.
Detail van de papyrusrol waarop een Egyptische vrouw is te zien die lippenstift opdoet.
Nieuws

Oudste lipstick komt uit Iran

Sociale media hebben steeds meer invloed op de verkoop van make-up. Vier millennia geleden bezat een inwoner van wat nu Zuidoost-Iran heet waarschijnlijk al een lippenstift.

Lees meer
Ook in Barcelona stierven mensen aan de gele koorts.
Ook in Barcelona stierven mensen aan de gele koorts.
Nieuws

Koloniale ziekenzorg gericht op blanken 

In 1910 laaide de gele koorts op in Ghana, waardoor veel Europeanen ziek werden. Voor de Britse machthebbers was dat reden om in te grijpen.

Lees meer
Studioportret van de heer Van der Velden met zijn dochter Johanna en zijn njai in Bandoeng, circa 1900.
Studioportret van de heer Van der Velden met zijn dochter Johanna en zijn njai in Bandoeng, circa 1900.
Interview

‘Ik voel geen verdriet, wel compassie’

Historicus en schrijver Reggie Baay over zijn historische sensatie: ‘Er zit maar één generatie tussen mij en mijn ongeregistreerde Indische grootmoeder.’

Lees meer
Toverlantaarn in gebruik bij een lezing. Litho door John Henry Pepper, 1873.
Toverlantaarn in gebruik bij een lezing. Litho door John Henry Pepper, 1873.
Nieuws

Toverlantaarns in de collegezaal 

Zoals de powerpoint tegenwoordig niet is weg te denken uit de Nederlandse collegezalen, zo gold dat honderd jaar geleden voor de toverlantaarn. Docenten verzamelden duizenden projectieplaatjes om hun studenten te leren observeren.

Lees meer
Baudet moet zich in de rechtbank verantwoorden voor zijn vergelijking van het coronabeleid met de Holocaust, 15 december 2021.
Baudet moet zich in de rechtbank verantwoorden voor zijn vergelijking van het coronabeleid met de Holocaust, 15 december 2021.
Nieuws

‘Uitlatingen Thierry Baudet zijn antisemitisch’ 

Is Forum voor Democratie antisemitisch? Ja, schrijft de Amerikaanse historicus Jazmine D. Contreras in The Journal of Holocaust Research.

Lees meer
Loginmenu afsluiten