Alle artikelen

De kantoortuin paste in elk geval helemaal in een tijd waarin ruimtes bij voorkeur zo werden ingedeeld dat mensen op een gelijk niveau met elkaar konden praten. Leidinggevenden die vanuit kleine kamertjes orders uitvaardigden richting de werkvloer werden steeds minder getolereerd. In huiselijke kring kwam de zitkuil in de mode, waarbij mensen min of meer gedwongen werden op een kluitje te zitten en te converseren. De kantoortuin werd de zitkuil van de werkomgeving.

Dat het kantoor meer aandacht moest krijgen stond vast, om de eenvoudige reden dat er steeds meer kantoren bij kwamen. In 1947 werkte 10,4 procent van de beroepsbevolking in een kantoor, in 1977 was dat 19,7 procent. In de jaren vijftig werd er jaarlijks nog geen 200.000 vierkante meter aan nieuwe kantoorruimte bijgebouwd, maar in de jaren zeventig was dat meer dan een miljoen. De werknemers in kantoren konden bovendien eisen stellen: de arbeidsmarkt was krap. Een prettige werkomgeving werd dus steeds belangrijker.

De kantoortuin kwam overwaaien uit Duitsland, waar het sinds begin jaren zestig Burolandschaft heette. De positionering van bureaus werd er niet langer bepaald door status en hiërarchie, maar door werkrelaties en de volgorde waarin documenten moesten worden verwerkt.

Philips in Eindhoven en het ingenieursbureau DHV in Amersfoort (nu Royal HaskoningDHV) behoorden tot de bedrijven die in Nederland pionierden met de kantoortuin. Daar kwamen ze er snel achter dat een kantoortuin niet in één klap alle ingesleten patronen in een bedrijf deed vergeten. ‘Er moet gewoon al iets zijn van openheid in het bedrijf,’ schreef dagblad Trouw toen een verslaggever in 1972 bij DHV ging kijken. ‘Dat kan dan door de kantoortuin verder op gang worden gebracht, waardoor er werkelijk een gemeenschap met heel veel openheid en gelijkheid kan ontstaan. De bereidheid om daar naartoe te groeien moet er zijn. Anders blijven de autoritaire chefs, de stroopsmeerders, de kruipers, de ellebogenwerkers, de klikspanen, de roddelaars, de stille ongelukkigen en al die andere typen, die het kantoorleven zo boeiend kunnen maken. Ze gaan in een kantoortuin heus niet zomaar op in de grote geestdriftige gemeenschap, waar alle naijver omslaat in solidariteit.’

Dat klopte. Kantoortuinen waren simpelweg niet geschikt voor elke bedrijfsvorm en elke bedrijfscultuur. Er werden dan ook al snel concessies gedaan aan de ‘zuivere’ kantoortuin. Er kwamen aparte, afsluitbare kamertjes waar vertrouwelijke gesprekken konden worden gevoerd en zakelijke deals gesloten, net als vroeger.

Het was toch wel praktisch als de echte beslissers hun werk achter een dichte deur konden doen. In die beslotenheid kon een werknemer met een probleem zich ook kwetsbaarder opstellen. Bovendien werd er veel gemopperd: over de drukte, het lawaai en de klimaatbeheersing. Want vind maar eens een temperatuur die voor alle bewoners van een kantoortuin acceptabel is. En wie bepaalt wanneer de zonwering naar beneden gaat?

Al in de jaren tachtig was de klassieke kantoortuin op haar retour. In een modern kantoor moet er niet alleen een grote, gemeenschappelijke ruimte zijn. Er is ook behoefte aan belhokjes, stiltezones en overlegkamers. In werkruimtes waar veel mensen zijn, holt het welbevinden achteruit. Ook gaan virussen en andere ziekteverwekkers sneller rond, weten we sinds corona.

Aan corona hebben we ook het veelvuldig gebruikte videogesprek overgehouden. Om geen geërgerde blikken van collega’s te krijgen, kun je dat ook maar beter in een apart kamertje doen. Dat nog niet alle kantoortuinen zijn verdwenen, heeft onder andere te maken met de vierkante meterprijs van een werkplek. Het kost geld en ruimte om muren te bouwen om je medewerkers. Maar dat is nu eenmaal wat ze zelf het liefste willen.