Alle artikelen
Vrijwel geen bevolkingsgroep roept zoveel emotie op als de gereformeerden. Gereformeerden zijn, negatief geformuleerd, hard, star, sober en humorloos. En positief: mannenbroeders die staan voor hun zaak, zoals hun dikwijls moedige opstelling tijdens de Tweede Wereldoorlog wel heeft bewezen. Maar juist die Tweede Wereldoorlog vormt voor het imago van de gereformeerden vandaag de dag ook een probleem: hoe was het ‘in Godsnaam’ mogelijk dat de gereformeerden hartje oorlog een kerkscheuring uitvochten over de vraag of doopleden wel of niet ‘wedergeboren’ genoemd mochten worden, ook als ze het geloof niet meer beleden? Hadden ze niets beters te doen dan strijden over zoiets als de doop?
In 1944 werd de polemische Kamper professor theologie Klaas Schilder afgezet door de gereformeerde synode. Schilder maakte zich vrij van het ‘synodale juk’ en in zijn kielzog vormden tienduizenden gereformeerden de ‘gereformeerde kerken vrijgemaakt’. Eén van hen was de journalist Pieter Jongeling, voor de oorlog werkzaam bij de Nieuwe Provinciale Groninger Courant.
Ten tijde van de zogeheten ‘Vrijmaking’ zat Jongeling al jaren gevangen in het concentratiekamp Sachsenhausen, waar hij wegens verzetsactiviteiten was opgesloten. Via brieven van zijn vrouw werd hij op de hoogte gehouden van de kerkstrijd. Aanvankelijk schreef hij de kerkscheuring wel te betreuren, maar al snel juichte hij die toe. Want, zo citeert zijn biograaf Herman Veenhof: ‘De kerk is het fundament van alles. Als het in de kerk fout gaat, dan gaat niet automatisch, maar wel in de doorwerking, alles kapot.’
De kerk als het fundament van alles… Tegenwoordig zegt zelfs een vrijgemaakt-gereformeerde kerkganger dat Jongeling niet meer na. Maar destijds, zo maakt Veenhof in zijn uitstekend geschreven biografie duidelijk, was een strijd voor de kerk een strijd op leven en dood. De vrijgemaakt-gereformeerde kerk beschouwde zichzelf in alle ernst als ‘ware kerk’, met alle gevolgen van dien.
Van die gevolgen had de wereld geen last: die lachte om zoveel sektarisme. Nee, het waren vooral de vrijgemaakt-gereformeerden zelf die onder de pretentie leden. Voor zoekende zielen en aarzelende lieden was geen plaats. Onder het motto ‘doorgaande reformatie’ werden zij op de proef gesteld en niet zelden de kerk uit gedreven: wie zich niet krachtig genoeg in het spoor van Calvijn, Groen van Prinsterer en Schilder bewoog, kon gaan.
Piet Jongeling was een van de hardliners, die dit beleid zijn leven lang voorstond. Piet Jongeling? Is dat niet het aardige Kamerlid van het Gereformeerd Politiek Verbond (GPV), die zo geestig oppositie voerde tegen het kabinet-Den Uyl in de jaren zeventig? De niet van talent gespeende kinderboekenschrijver, die generaties gereformeerde kinderen aan zich verplichtte met boeken als Snuf de hond en Holland onder het hakenkruis? En de gewaardeerde hoofdredacteur van het Gereformeerd Gezinsblad, sinds 1968 Nederlands Dagblad geheten?
Ja, die Piet Jongeling. Biograaf Herman Veenhof maakt duidelijk dat Jongeling twee gezichten had: vriendelijk voor de reddeloos verloren buitenwereld en keihard voor het eigen kerkvolk, waarvan geen schaap mocht afdwalen.
Veenhof schetst met veel gevoel voor detail de kleinheid van deze wereld, waarin iedereen lette op iedereen, wat in 1967 leidde tot een nieuwe kerkscheuring. Bij die gelegenheid werden de twijfelaars aan de ‘ware kerk’ weggezuiverd in de beste communistische traditie.
Wat was de rol van Jongeling hierbij? Daarover laat Veenhof de lezer in het ongewisse. Jongeling heeft de schijn tegen: als hoofdredacteur van het Gereformeerd Gezinsblad was hij dik bevriend met Jaap Kamphuis, een fanatieke vrijgemaakte professor uit Kampen, die als ideologische scherpslijper anderen de maat van de belijdenis nam.
Jongeling, in de jaren zestig net aangetreden als lid van de Tweede Kamer, hield zich in zijn krant op de vlakte, maar liet zijn redacteur Arend Basoski tekeergaan tegen de rekkelijken binnen het kerkgenootschap. Waarom liet Jongeling zichzelf niet gelden? Veenhof geeft geen antwoord op die vraag. Het doet enigszins afbreuk aan een verder uitstekend boek.
Wim Berkelaar is hij als historicus verbonden aan het Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme aan de Vrije Universiteit te Amsterdam.
Herman Veenhof
Zonder twijfel. Pieter Jongeling (1909-1985), journalist, politicus en Prins
431 p. De Vuurbaak, € 24,90
door Wim Berkelaar
Dit artikel is exclusief voor abonnees
‘De kerk is het fundament van alles’
‘De kerk is het fundament van alles’Vrijwel geen bevolkingsgroep roept zoveel emotie op als de gereformeerden. Gereformeerden zijn, negatief geformuleerd, hard, star, sober en humorloos. En positief: mannenbroeders die staan voor hun zaak, zoals hun dikwijls moedige opstelling tijdens de Tweede Wereldoorlog wel heeft bewezen. Maar juist die Tweede Wereldoorlog vormt voor het imago van...
Herwaardering voor founding father John Adams
Lange tijd was John Adams een van de meest gehate presidenten uit de Amerikaanse geschiedenis. Als opvolger van de saaie, maar onaantastbare George Washington draafde de opgeblazen en opgewonden vicepresident onbesuisd de partijpolitiek van de gloednieuwe republiek binnen. Achteraf gezien kan gesproken worden van een soort politieke zelfmoord. De pompeuze Adams vertegenwoordigde een bijna monarchale...
De keizer en de paus
De keizer en de pausOmdat Tom Holland uit alle macht probeert te verbergen waar zijn boek eigenlijk over gaat, zal ik dat hier maar even uitleggen. In feite is dit een ouderwetse politieke geschiedenis van Europa tussen 751, het moment dat hofmeier Pepijn de Korte het haar van de laatste Merovingische koning Childerik III afscheert...
Signalementen
Signalementendoor Frans SmitsG.F.W. Borel Onze vestiging in Atjeh. Drogredenen zijn geen waarheid 614 p. Eburon, € 39,90De Atjeh-oorlog was de bloedigste en meest langdurige strijd die het Nederlandse leger ooit voerde. Na de eerste expeditie van 1873, die voor Nederland in een nederlaag eindigde, volgde een tweede onder leiding van generaal Jan van Swieten. In...
Nederlandse diplomaat moet Armeniërs redden
De Nederlandse diplomaat Constant Westenenk wordt in 1914 naar Turkije gestuurd om de ‘Armeense kwestie’ op te lossen. De Turken blijven hem echter tegenwerken, en grijpen het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog aan om zich definitief van de lastpost te ontdoen. September 1915. Jonkheer Van der Does de Willebois, Nederlands gezant te Constantinopel, schrijft een...
De Portugese synagoge
Amsterdam kreeg in de zeventiende eeuw grote stromen behoeftige Joden te verwerken. De rijke Portugees-Joodse bovenlaag steunde hen met geld en goederen, maar de druk op de armenkassen werd algauw te groot. Synagogen en liefdadigheidsverenigingen wierpen noodgedwongen steeds hogere drempels op voor hulp. ‘Zwijnen’, marranos, werden ze genoemd: de Spaanse en Portugese Joden die zich...
De Middernachtzending streed tegen prostitutie
Avond aan avond posten de Middernachtzendelingen om bezoekers van prostituees op hun schreden terug te laten keren. Met succes. Onderzoeken bevestigen wat de Middernachtzendelingen al jaren verkondigen: de gereglementeerde prostitutie werkte misstanden (koppelarij en vrouwenhandel) in de hand. De Wet tot bestrijding van zedeloosheid maakt een eind aan de legale bordelen in Nederland. Van Haarlem...
Churchill geloofde in een ‘special relationship’ met Amerika
Winston Churchill staat bekend als de man die Groot-Brittannië door de eerste jaren van de Tweede Wereldoorlog loodste en daarmee aan de basis stond van de geallieerde eindoverwinning. In werkelijkheid was Churchill een tactisch blunderaar, die zich liet verblinden door zijn imperiale obsessies. Toen Barack Obama in 2008 nietsvermoedend zijn werkkamer in het Witte Huis...
Hoe zinvol was het verzet in de Tweede Wereldoorlog?
Het Nederlandse verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog was niet altijd zinvol. Sabotage, liquidaties en stakingen hadden zelden het gewenste effect. Bovendien lokten ze represailles uit, die onschuldige burgers het leven kostten. Verzetsgroepen kregen tijdens de bezetting kritiek van de bevolking, maar die werd na de bevrijding onder het tapijt geveegd. Morele betekenis van het verzet...
Overtrokken onvrede
Op 22 februari 1944 bestookten Amerikaanse bommenwerpers Nijmegen. Ze wilden het spoorwegemplacement raken, maar troffen de binnenstad. Een kleine achthonderd mensen kwamen om, bijna evenveel als bij het Duitse bombardement op Rotterdam in mei 1940. Toch kreeg 22 februari 1944 geen prominente plaats in het collectief vaderlands geheugen. Het was, schreef De Gelderlander in 1994,...
Maniakale psychiater
In Nederland heeft het tot 1972 geduurd voordat de notie dat de slachtoffers van de Holocaust recht hadden op maatschappelijk respect – ook in financieel opzicht – doordrong tot de politieke elite. In dat jaar startte ‘een van de meest beladen politieke discussies van de vorige eeuw’, aldus de onlangs gepromoveerde Bram Enning: die rond...
De kern van de natie
Er is iets vreemds met het onderwerp van het boek van Annemarie Houkes. Ze beschrijft ‘de opkomst van orthodoxe protestanten als een aparte gemeenschap in de Nederlandse samenleving in de tweede helft van de negentiende eeuw’. Dat is merkwaardig. Moesten orthodoxe protestanten dan een eigen plaats verwerven? De Nederlandse Republiek was toch een gereformeerd land...