Alle artikelen
Opeens was er het licht
door Maarten Keulemans
Op 11 november 1572 gebeurde er op de binnenplaats van een Deens kasteel iets bijzonders. Na een lange werkdag in de werkplaats van zijn oom keek de jonge edelman Tycho Brahe toevallig omhoog – om te ontdekken dat er een nieuwe ster aan het firmament was verschenen. Brahe haalde zijn bedienden erbij en een paar boeren. Het was écht waar: eerst stond de ster er niet, nu wel.
Het was een van de miniatuurgebeurtenissen die typerend zijn voor wat historicus Floris Cohen aanduidt als ‘de herschepping van de wereld’: de geboorte van de moderne natuurwetenschappen, die zo rond het jaar 1600 plaatsvond in Europa en zich in de eeuw daarna consolideerde. Nieuwe sterren waren er altijd geweest. Maar rond 1600 was het voor het eerst dat Europa over het juiste denkkader beschikte om ze op te merken. In de eeuwen daarvoor nam de intelligentsia, in lijn met Aristoteles, aan dat de hemel onveranderlijk was, een volmaakt afgerond geheel. Rond 1600 gingen in Europa de mentale vensters open.
Dat mag gerust een revolutie heten, meent Cohen. De natuurwetenschappen zijn helemaal niet geleidelijk ontstaan, in een gestage uitdijing van ideeën en mannen die op elkaars schouders gingen staan. Welnee: in Europa was het licht er opeens. En het is nooit meer uitgegaan.
Waar de Grieken maar in cirkeltjes bleven draaien rond hun abstracte, wetenschapsfilosofische ideeën, de Chinezen hun wetenschappelijke kennis veel te praktisch inrichtten en de moslimwereld te vroeg onder de voet werd gelopen door vijandelijke legers, voegde men in Europa iets unieks toe: het toetsend experiment. De empirie. Europa was de plek waar men vanaf 1600 leerde hoe men wetenschappelijke theorie, experimentele toetsing en dagelijkse werkelijkheid aan elkaar kon smeden.
Tegendraads? Absoluut. Cohen haalt immers een gedachte van stal die sinds de hoogtijdagen van het historisch-structuralisme taboe is: de idee dat de geschiedenis vol zit met abrupte breuklijnen en plotselinge wendingen. Revoluties zelfs, altijd een omstreden woord in de wetenschapsgeschiedenis.
Tegendraads is Cohen ook op andere fronten. Zo gaat hij erg ver in het structureren van het verleden. Hij wijst nog net geen ‘motor’ of ‘wetmatigheid’ achter de geschiedenis aan, maar veel scheelt het niet. De radertjes van de motor zijn in elk geval zichtbaar: zo vernemen we dat wetenschappelijke revoluties in de regel eindig zijn en een vast patroon volgen.
Het aanlokkelijke van die aanpak is natuurlijk dat de geschiedenis een bijna toetsbaar ding wordt, een voorspelbaar voortschakelende machine. Het nadeel is dat elke historische wetmatigheid de hardnekkige neiging heeft te worden verstoord door tegenvoorbeelden. Zo ook hier: vooral in de scheikunde is er een voorzichtige consensus dat de wortels van de empirische wetenschapsbeoefening in de islamitische wereld liggen, en niet in het Westen.
Een ander probleem is dat Cohens geschiedenis een historie is waar knappe mannen de dienst uitmaken en de ideeën plukken die als het ware in de lucht zweven. Dat idealistische beeld doet afbreuk aan de banalere kanten van de wetenschapsgeschiedenis, die Cohen maar mondjesmaat belicht: de beschikbaarheid van grondstoffen en materialen, de aanwezigheid van een bruikbaar arbeidspotentieel, concurrentie, en een sociale structuur waarin wetenschapsbeoefening mogelijk werd.
De meesterzet van Cohen is dat hij de klassieke vraagstelling ‘Wat ging er mis met de Griekse en islamitische wetenschap?’ omdraait en vervangt door ‘Wat ging er goed in Europa?’. Of zijn antwoord zal beklijven, zal blijken uit de academische discussie die ongetwijfeld aanstaande is. Voorlopig heeft de wetenschapsgeschiedenis er een prachtig, prikkelend boek bij.
Maarten Keulemans is historicus en eindredacteur van het tijdschrift Natuurwetenschap en techniek.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Opeens was er het licht
Opeens was er het licht door Maarten Keulemans Op 11 november 1572 gebeurde er op de binnenplaats van een Deens kasteel iets bijzonders. Na een lange werkdag in de werkplaats van zijn oom keek de jonge edelman Tycho Brahe toevallig omhoog – om te ontdekken dat er een nieuwe ster aan het firmament was verschenen....
Rome’s vader des vaderlands
De biografie Augustus van Anthony Everitt past in een golfje van Angelsaksische blockbus-ters die beogen de klassieke Oudheid te verpakken in a good read. Everitt bevindt zich op bekend terrein: hij doceert visual and performing arts in Nottingham en Londen, maar is vooral bekend als scribent in de Guardian en de Financial Times, en als...
Nederig dienaar van de Kroon
Er was een tijd dat de diplomatie nog een exclusieve zaak was van heren van stand. Lees de biografie van zo’n heer door Bob de Graaff en Elsbeth Locher-Scholten en verbaas je over de vanzelfsprekendheid waarin het leven in de buitenlandse dienst (‘een elitair beroep’, aldus de auteurs) zich in de negentiende en begin twintigste...
Het paradijs op aarde brengen
‘De mens richt nooit zo volledig en zo vrolijk zoveel kwaad aan als wanneer hij dit uit religieuze overtuiging doet.’ Deze gedachte van Blaise Pascal is het motto van de ‘nieuwe geschiedenis’ van het Derde Rijk van Michael Burleigh, die kortgeleden in een Nederlandse vertaling verscheen. En die zou ook het motto kunnen zijn van...
Van der Vlies: Tweede Kamer lijkt wel ‘zooitje ongeregeld’
In de negentiende eeuw werd de Tweede Kamer bevolkt door ‘mannen van gezag’. Tegenwoordig kennen veel parlementariërs de spelregels niet en lijken ze zó van de camping weggelopen, vindt SGP-fractievoorzitter Bas van der Vlies. door Bas Kromhout Op 27 september 1866 nam de Tweede Kamer voor het eerst een motie van afkeuring aan, gericht tegen...
Suzanna Jansen over Het pauperparadijs
Suzanna Jansen schreef een geschiedenis van het armengesticht Veenhuizen, aan de hand van de verhalen in haar eigen familie. Projecten als Veenhuizen hielpen niet, meent Jansen, en ook huidige politici willen het armoedeprobleem soms te snel oplossen. ‘Het kostte mijn familie drie generaties om ons aan de erfenis van de armoede te onttrekken.’ ...
Solidariteit was een groot goed in de jaren 70
In ‘Forum’ discussiëren lezers over een historische stelling. Deze maand was dat: ‘Nostalgie naar de jaren zeventig is misplaatst, want de idealen uit die tijd waren niet haalbaar.’ Solidariteit was een groot goed in de jaren zeventig ‘Het was de mooiste tijd uit de geschiedenis!’ schrijft H. van Oord. Helemaal niet, meent F.J. Bunnik. ‘In...
Nepveteranen
In The Day of the Jackal (1975) weet de potentiële moordenaar van president De Gaulle dicht bij zijn doelwit te komen door zich vakkundig te verkleden als oorlogsveteraan. Dat de aanslag mislukt, ligt niet aan de vermomming van Edward Fox: die is perfect en de politie trapt er daarom in. Het woord ‘veteraan’ bestaat nog...
Winnaars archieven.nl-prijs
De winnaars van de archieven.nl-prijs 2007 zijn bekend. Deze prijs wordt ieder jaar toegekend aan de beste websites van archiefdiensten en historische verenigingen. Een jury beoordeelt de deelnemende websites aan de hand van vijf criteria: vindbaarheid, inhoud, gebruikersvriendelijkheid, vormgeving en techniek. Dit jaar waren er 54 aanmeldingen en zijn er in twee categorieën prijzen uitgereikt....
Signalementen
Carla Boos (red.)Andere Tijden VIII. Nieuwe verhalen over oude kwesties176 p. L.J. Veen, € 22,90Dit is alweer het achtste boek van de redactie van het geschiedenisprogramma Andere Tijden, met hoogtepunten uit het seizoen 2006-2007. De verhalen zijn ingedeeld in vijf afdelingen. In ‘Dicht bij huis’: de strijd om abortus, veertig jaar Ster-reclame en vliegtuigbouwer Fokker....
Dierenmummies en een fallus
Conservator Maarten Jan Raven van het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) is een elegante man met een baard, die zorgvuldig formuleert. Dat is te zien op een videofragment en een foto aan het eind van de tentoonstelling Hakken in het zand. Hij is de laatste heer die aan de orde komt in de expositie, die begint...
Soeharto was een zegen voor Indonesie
‘Soeharto was een zegen voor Indonesië’ Anton van Hooff: ‘Ik vind het een dermate amorele stelling dat ik er niet mee kan instemmen. Ze doet me denken aan de opvatting van sommige Russen dat Stalin van Rusland toch maar mooi een modern industrieland heeft gemaakt. Tirannie en terreur vormen geen noodzakelijke overgangssituatie om een arm...