• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Account aanmaken
    Historisch Nieuwsblad 9/2007

    De meedogenloze Lenin

    ‘Je moet de mensen op hun kop slaan, zonder genade’

    Door: Rob Hartmans
    Bij velen leeft het beeld van Vladimir Iljitsj Oeljanov als nobele socialist, die gedreven door humanitaire idealen een samenleving nastreefde waarin welvaart en politieke invloed op rechtvaardige wijze waren verdeeld. In werkelijkheid juichte Lenin de moordpartijen van zijn bolsjewieken toe, en legde hij de fundamenten voor Stalins totalitaire politiestaat.

    Taurus

    De speelfilm Taurus (2001) van de Russische regisseur Alexander Sokoerov gaat over de laatste maanden van Lenin. Het is geen 'gewone' film, die een zo realistisch mogelijk beeld pretendeert te geven. Met behulp van merkwaardige kleuren en vervreemdende geluiden weet Sokoerov een aangrijpend portret te schetsen van een aftakelende man, die zojuist een tweede hersenbloeding heeft gekregen en wiens brein wordt weggevreten door syfilis. Onwillekeurig krijg je medelijden met dit menselijk wrak, dat door zijn verzorgers wordt gekoeioneerd.

    Ook de incoherente gesprekken die hij voert met zijn vrouw, Nadezjda Kroepskaja, zijn schrijnend. Maar dat komt niet alleen doordat Lenin moeite heeft zijn gedachten onder woorden te brengen. De onderwerpen die hij ter sprake brengt maken dat de toeschouwer zich geleidelijk ongemakkelijk gaat voelen. Zo wil deze doodzieke man alle details weten over de praktijk van lijfstraffen in tsaristisch Rusland.

    Nog pijnlijker is de conversatie met Stalin, die op zekere dag op bezoek komt. Tijdens het verwarde gesprek vraagt Lenin zijn opvolger wat hij zou doen als hij in een auto over een landweg rijdt en er een boomstam over de weg ligt. Er zijn drie opties. Je kunt natuurlijk wachten tot de boom vanzelf is weggerot, maar dat duurt wel erg lang. De meest voor de hand liggende keuze is dat je de boom aan de kant schuift, maar zowel Lenin als Stalin ziet daar niets in.

    Beiden kiezen voor de derde mogelijkheid: het aan spaanders hakken van de boom. Ze motiveren hun keuze niet, maar het is de kijker duidelijk waarom ze de tweede optie niets vinden. Iemand kan de boomstam immers weer opnieuw op de weg leggen. Daarom kun je dit beter voorkomen en alle mogelijke oppositie zo volledig mogelijk vernietigen.
     

    De Lenin die Sokoerov ons toont wijkt nogal af van het beeld dat veel mensen hebben van de stichter van de Sovjet-Unie

    De Lenin die Sokoerov ons toont wijkt nogal af van het beeld dat veel mensen hebben van de stichter van de Sovjet-Unie. Om te beginnen zien we hier niet de scherpzinnige theoreticus, de felle polemist en gedreven organisator, maar een hulpeloze en geestelijk van de weg geraakte man die af en toe een helder moment heeft.

    Bovendien contrasteren de vlijmscherpe kanten die Sokoerov van Lenins persoonlijkheid laat zien sterk met het beeld van de nobele socialist, de man die gedreven door humanitaire idealen een samenleving nastreefde waarin welvaart en politieke invloed op rechtvaardige wijze waren verdeeld. Ten slotte lijkt hij het roerend eens te zijn met Stalin, terwijl die toch geldt als de man die Lenins erfenis heeft misbruikt en verantwoordelijk wordt gehouden voor de onvoorstelbare misdaden die in de Sovjet-Unie zijn begaan.

    Hoewel Sokoerov een speelfilm heeft gemaakt, is zijn beeld van Lenin heel wat realistischer dan het hierboven geschetste publieke imago. Natuurlijk is Lenin niet zijn hele leven seniel geweest, maar dat wil niet zeggen dat hij vóór zijn geestelijke aftakeling nobeler en menslievender was. Stalin en hij mochten dan in veel opzichten van elkaar verschillen, hun visie op de mens en op de noodzakelijke loop van de geschiedenis was even gruwelijk en rampzalig.

    Stalin kon voor zijn totalitaire politiestaat voortbouwen op de fundamenten die door Lenin waren gelegd. Ook de tegenstelling tussen de belangrijke filosoof Lenin en de botte popularisator Stalin zijn bij nader inzien heel wat minder groot dan vaak is beweerd. Uit zijn vele tientallen delen tellende Verzameld Werk komt Lenin naar voren als een allesbehalve oorspronkelijk en subtiel denker. 
     

    Hongersnood

    Vladimir Iljitsj Oeljanov (1870-1924), die rond zijn dertigste de schuilnaam Lenin aannam, werd in 1870 geboren in de aan de Wolga gelegen provinciestad Simbirsk. Zijn vader was inspecteur bij het onderwijs, een voorname betrekking die hem zelfs recht gaf op de aanspreektitel 'excellentie'. Hij was een gelovig man met in politiek opzicht liberale denkbeelden, die grote bewondering had voor de hervormingsgezinde tsaar Alexander ii. Vader Oeljanov vormde het bewijs dat er in het tsaristische Rusland, in weerwil van wat de communisten later zouden beweren, wel degelijk sociale mobiliteit was. Zijn grootvader was immers nog lijfeigene geweest.

    In de communistische propaganda werd Lenins overgrootvader altijd naar voren geschoven om te laten zien dat de grote leider van eenvoudige komaf was. Daarom moest zijn familie van moederskant zo veel mogelijk worden weggemoffeld. Zijn grootvader Alexander Blank was een gedoopte jood, die als arts en landeigenaar bijzonder welvarend was geworden en met een Duitse vrouw was getrouwd.

    Sommige biografen hebben Lenins meedogenloze houding ten opzichte van de Russische bevolking verklaard uit het feit dat hij zelf nauwelijks een Rus was - onder zijn voorouders bevonden zich niet alleen joden en Duitsers, maar ook nog Zweden en Kalmoeken. Anderen schrijven zijn hardheid toe aan het feit dat zijn familie van moederskant in de adelstand was verheven. Lenin verbleef inderdaad graag op het landgoed van de familie Blank en tijdens de vreselijke hongersnood van 1891 klaagde hij als jonge jurist de naburige boeren aan wegens het toebrengen van schade aan het familielandgoed.
     

    Van empathie en mededogen met de lijdende medemens zou Lenin ook de rest van zijn leven geen last hebben

    Van empathie en mededogen met de lijdende medemens zou Lenin ook de rest van zijn leven geen last hebben. Inmiddels had hij zich wel tot het socialisme bekeerd, maar van hoogdravende idealen en 'zoete sentimentaliteit' wilde hij niets weten. In het marxisme vond hij juist een theorie waarmee hij zijn harteloze houding kon onderbouwen. De hongersnoden die de Wolga-provincies in de jaren negentig teisterden waren juist een zegen. Ze vernietigden immers de agrarische economie, waardoor de boerenbevolking naar de stad werd gejaagd en daar het proletariaat versterkte. Op deze wijze diende de honger de vooruitgang.

    Lenins radicale standpunt paste volledig in de sterk gepolariseerde politieke verhoudingen in het Rusland van die dagen. Nadat tsaar Alexander ii in 1881 door extremistische populisten was vermoord, voerde zijn opvolger Alexander iii een bijzonder repressieve politiek, die nog meer extremisme uitlokte. Een van de revolutionair gezinde jongeren die voor het terrorisme kozen, was Lenins oudere broer Alexander. Hij was betrokken bij een klungelige samenzwering om de tsaar te vermoorden en werd in 1887 opgehangen.

    Ongetwijfeld heeft deze gebeurtenis diepe indruk op Lenin gemaakt, al heeft hij zich daar nooit over uitgelaten. Zijn studieresultaten werden er echter niet door beïnvloed en hoewel hij als broer van een terrorist af en toe problemen had, slaagde hij erin zich te vestigen als advocaat. Ondertussen was hij ook politiek actief geworden. 
     

    Typische edelman

    Aanvankelijk dweepte Lenin met dezelfde populistische ideeën als zijn broer had gekoesterd, waarin de traditionele Russische boerensamenleving werd geïdealiseerd. Al spoedig koos hij echter voor het in deze jaren in Rusland snel aan terrein winnende marxisme. Toch zou de Russische revolutionaire traditie - waarin kleine groepjes revolutionairen met samenzweringen en aanslagen trachtten een massale volksbeweging te ontketenen - grote invloed uitoefenen op de heel specifieke interpretatie die Lenin aan het marxisme gaf.

    Volgens het marxisme leidden de economische ontwikkelingen onvermijdelijk tot onoplosbare sociale spanningen, zodat het kapitalistische bestel vanzelf ineen zou storten. Zoals Darwin had aangetoond aan welke wetten de levende natuur onderhevig was, had Marx dat voor de maatschappij gedaan. De ontwikkeling van feodalisme naar kapitalisme naar socialisme was in de ogen van marxisten naturnotwendig, en de invloed die individuen daarop konden uitoefenen was praktisch nihil.
     

    Volgens het marxisme leidden de economische ontwikkelingen onvermijdelijk tot onoplosbare sociale spanningen

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen