• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Historisch Nieuwsblad 7/2007

    Crisis in de sociaal-democratie

    ‘Onze strijd is verkracht door politiek gescharrel’

    Door: Bas Kromhout

    Zolang er in Nederland een sociaal-democratische partij bestaat, is er ruzie geweest over de koers. Rond 1900 werd de pragmatische partijleider Troelstra op de korrel genomen door dogmatische marxisten.

    De sociaal-democratische partij verkeert in een identiteitscrisis. De politiek leider ligt onder vuur. Hem wordt verweten te veel pragmaticus en te weinig visionair te zijn. Van hoog tot laag is de partij verdeeld over de richting die zij moet volgen. Commissies schrijven dikke rapporten over de ideologische grondslagen van de partij, maar slagen er niet in de angel uit de discussie te halen. Een deel van de achterban loopt over naar een kleinere partij met een herkenbaarder socialistisch profiel.
    Het bovenstaande gaat niet over de Partij van de Arbeid in het jaar 2007, maar over haar belangrijkste voorloper, de SDAP. Rond 1900 woedde in deze partij een felle richtingenstrijd. Daarbij stond ook het leiderschap van Pieter Jelles Troelstra ter discussie.

    Karl Marx overlijdt in 1883, Friedrich Engels volgt in 1895. De vaders van het socialisme zijn nog niet begraven, of hun kinderen kibbelen over de erfenis. In Duitsland waken Karl Kautsky en August Bebel over de zuivere leer. Die stelt dat de proletarische revolutie wetmatig en onontkoombaar zal voortvloeien uit de kapitalistische wanverhoudingen. Het wachten is op het moment dat de geïndustrialiseerde maatschappij de juiste explosieve mix van uitbuiting, vervreemding en Verelendung heeft bereikt. Met een geweldige knal zal het kapitalistische systeem uit elkaar spatten, waarna het arbeidersparadijs op aarde aanbreekt.
    Het heeft volgens Kautsky geen zin het proces te willen versnellen. Socialistische partijen mogen slechts een beperkte rol spelen als een soort opleidingsinstituten voor de proletarische machthebbers van morgen. Zij mogen zich parlementair profileren, maar alleen als vingeroefening en om het klassenbewustzijn onder de arbeiders te vergroten.
    In de praktijk blijkt het niet eenvoudig zoveel geduld op te brengen. In Nederland ijvert de in 1881 opgerichte Sociaal-Democratische Bond (SDB) voor algemeen kiesrecht, wat wijst op een zeker geloof in de burgerlijke democratische instituties. De leider van de SDB, Ferdinand Domela Nieuwenhuis, is van 1888 tot 1891 lid van de Tweede Kamer. Een meerderheid in de SDB staat echter vijandig tegenover de parlementaire politiek. In 1893 besluit het partijcongres ‘onder geen voorwaarde hoegenaamd, ook niet als agitatiemiddel, mee te doen aan de verkiezingen’.
    Een aantal partijleden neemt met dit besluit geen genoegen. Nadat de SDB in 1894 wordt verboden omdat zijn programma geweld niet uitsluit, komen twaalf van hen op 26 augustus 1894 in Zwolle bijeen om een nieuwe partij te stichten: de Sociaal-Democratische Arbeiders Partij in Nederland (SDAP). De ‘twaalf apostelen’ kiezen als hun leider de Friese advocaat Pieter Jelles Troelstra. Hoewel Troelstra en de zijnen (nog) niet openlijk twijfelen aan de revolutie en de daaropvolgende heilstaat, menen zij dat het lot van de arbeiders in de eerste plaats moet worden verbeterd door invloed te verwerven in de vertegenwoordigende lichamen van de burgerlijke staat.
    Deze visie wordt ideologisch onderbouwd door de Duitser Eduard Bernstein. In tegenstelling tot Kautsky gelooft Bernstein niet in de absolute noodzakelijkheid van de revolutie. De socialistische heilstaat kan ook worden bereikt door stapsgewijze hervorming van de maatschappij. Bernsteins ‘revisionisme’ wordt door marxistische puristen verketterd, en verwelkomd door degenen die uit eigen ervaring weten hoe ver de revolutietheorie af staat van de realiteit.

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen