Alle artikelen
‘Een schok’, zo omschrijft historicus Beatrice de Graaf het besluit van de Tweede Kamer om de Antifa-beweging als terroristische organisatie aan te merken. ‘Het is een historische breuk met alle zorgvuldigheid en visie die de Nederlandse overheid in de afgelopen eeuw heeft toegepast bij het bestrijden van politiek geweld.’
Als De Graaf het nieuws uit Den Haag hoort, is de hoogleraar geschiedenis en terrorisme-onderzoeker juist op de thuisreis vanuit Bonn. Daar heeft ze college gegeven over de Nederlandse aanpak van extreem-links terrorisme in de jaren zestig, zeventig en tachtig. ‘De regering had gezien hoe in Duitsland een keiharde repressie bijna tot een halve burgeroorlog leidde. Dat wilde Nederland niet ook,’ vertelt ze aan de telefoon. ‘De regering zei expliciet: we gaan niet de burgerrechten ondermijnen, want we zijn een open democratie.’
Historisch Nieuwsblad scheurkalender 2027
- 365 dagen vol verrassende geschiedenis
- Van de Oudheid tot de eenentwintigste eeuw
- 1. Ontdek elke dag een bijzonder historisch verhaal
Historisch Nieuwsblad tijdelijk al vanaf 4,99 per maand
- Ontdek onbekende feiten en verbanden met tophistorici
- Lees & luister en krijg volledige toegang
- Papier én digitaal via de Historisch Nieuwsblad-app
Hoewel Duitsland het met name door de terreuracties van de Rote Armee Fraktion zwaarder te verduren had, kreeg ook Nederland in die jaren zijn portie aanslagen, treinkapingen en gijzelingen. ‘De regering koos er bewust voor dat geweld niet als terroristisch te bestempelen,’ zegt De Graaf. ‘Ze voerde geen terrorismewetten in, want ze wilde voorkomen dat groepen mensen ten onrechte zouden worden beschuldigd en daardoor radicaliseerden. De regering vond dat het gewone strafrecht voldoende handvatten bood.’
Pas in 2004 heeft Nederland, vanwege de dreiging van Al Qaida, een terrorismewet ingevoerd. ‘Dat moest, omdat het een Europees kaderbesluit was. Maar ook toen heeft Nederland besloten om die wet heel zorgvuldig toe te passen. En dan wordt er nu opeens door de Tweede Kamer gezegd: we gaan een beweging, waarvan we niet weten wie het zijn en wat ze doen, gewoon tot terroristische organisatie bestempelen!’
Aanvallen door nazi’s
Want ‘Antifa’ is een vage categorie, zeker in het huidige Nederland. Het begrip verwijst naar de Anti-Faschistische Aktion, een beweging die in 1932 in Duitsland werd opgericht. De Graaf: ‘Die bestond uit communisten en socialisten die zich wilden verweren tegen gewelddadige aanvallen van de nazi’s. Op straat, maar ook zelfs in het parlement, waar nazi’s op een gegeven moment op communistische afgevaardigden insloegen waardoor zij verwondingen opliepen. Toen vonden sommige mensen het tijd om geweld terug te gebruiken. Ze vormden strijdgroepen en kozen als logo een cirkel met twee rode vlaggen, een communistische en een socialistische.’
Dat logo werd in de jaren zestig opnieuw gebruikt door een buitenparlementaire oppositie in Duitsland en de Verenigde Staten, die militante actie wilde ondernemen tegen wat zij zag als een nieuwe extreem-rechtse dreiging. En in onze tijd gebruiken sommige linkse activisten de term Antifa weer. Net als het logo, dat wel een kleine verandering heeft ondergaan: een van de twee vlaggen is nu zwart, het symbool van het anarchisme. ‘Ondanks de continuïteit in de naam en de symbolen is er een breuk tussen de Antifa uit de jaren dertig, de Antifa uit de jaren zestig en de Antifa van nu. Er is niet één ononderbroken organisatorische lijn.’
Losse cellen
Sterker nog, de Antifa-beweging kent nauwelijks een organisatie. ’Er is niet één groot hoofdkwartier en ook niet één leider,’ legt De Graaf uit. ‘Er is een losse affiliatie van kleine cellen of takken, die van elkaar niet goed weten hoe ze opereren. Wat ze doen, is per cel verschillend. Soms verschijnen er in Duitsland bij vreedzame demonstraties tegen kernenergie of het Israëlbeleid kleine groepjes zogenaamde “autonomen” die in het zwart gekleed zijn en wel geweld gebruiken. Na de uit de hand gelopen bezetting van de Universiteit van Amsterdam werd door sommige veiligheidsmensen ook wel gezegd dat er autonomen of Antifa-cellen bij betrokken waren. Misschien uit de krakersscene. Maar wie die mensen zijn? We weten het niet. Er bestaan geen ledenlijsten, dat wordt nergens bijgehouden.’
‘Terrorisme is een gevaarlijk begrip in handen van de overheid’
De ongrijpbaarheid van de beweging komt rechtse populisten goed van pas, denkt De Graaf. ‘Antifa is een heel fijn begrip, juist omdat het zo slecht omlijnd is. Het wordt gebruikt als politieke knuppel om tegenstanders monddood te maken. Je hebt hier heel erg te maken met een attributieprobleem. Je kunt zeggen: “Kijk, die persoon heeft een keffiyeh om, die persoon demonstreert op straat en maakt een dreigend gebaar naar een politieman: Antifa!” En als het aan een meerderheid in de Tweede Kamer ligt, is zo iemand nu ook een terrorist.’
‘Terrorisme is een gevaarlijk begrip in handen van de overheid, want het geeft de mogelijkheid om vergaande maatregelen te nemen. Je kunt er mensen mee arresteren, vastzetten en veroordelen, zelfs als ze contacten hebben met een vermeende terrorist. Het begrip terrorisme moet je dus heel precies en terughoudend toepassen, alleen als er op levens gericht, georganiseerd geweld in het spel is. Met deze motie wordt het net veel wijder uitgegooid, waarbij de grens tussen denken en doen, overtuigingen en daden vervaagt,’ aldus De Graaf.
‘Dat je die grens zorgvuldig moet bewaken, is in Nederland vanaf circa 1970 het uitgangspunt geweest van de verschillende diensten en overheden. Met deze motie breekt de coalitie met die traditie van een halve eeuw, vastgelegd in de eerste Terreurbrief van 1973, om het begrip terrorisme niet als sloophamer tegen de open democratie in te zetten. Ik vind het echt schokkend dat in principe rechtstatelijke partijen als de VVD en de SGP meegaan met de populisten in de Tweede Kamer, die op deze manier de democratische rechtsorde willen inperken.’
Beeld: Een anti-fascistische demonstratie in Leipzig, 15 december 2020. (Bron: Wikimedia Commons/Gregor Wünsch)
Beatrice de Graaf over Antifa-besluit: terrorisme is een gevaarlijk begrip in handen van de overheid
‘Een schok’, zo omschrijft historicus Beatrice de Graaf het besluit van de Tweede Kamer om de Antifa-beweging als terroristische organisatie aan te merken. ‘Het is een historische breuk met alle zorgvuldigheid en visie die de Nederlandse overheid in de afgelopen eeuw heeft toegepast bij het bestrijden van politiek geweld.’ Als De Graaf het nieuws uit...
Onderhandelen met de punt van de sabel
Uit oorlog komt vrede voort: ex bello pax. Dat was het motto van de gebroeders Trip, dé wapenfabrikanten van de zeventiende eeuw. Hun bedrijf was het Rheinmetall van nu. Je ziet het nog verbeeld op diverse plaatsen in het Trippenhuis aan de Amsterdamse Kloveniersburgwal, waar tegenwoordig de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) zit. Bijvoorbeeld...
‘Hitler kwam aan de macht dankzij honderden kleine leugentjes’
Om de democratie te behouden moet het politieke midden samenwerken, zegt de Amerikaanse historicus Timothy W. Ryback in het oktobernummer van Historisch Nieuwsblad. Adolf Hitler was nooit aan de macht gekomen als centrum-rechts en centrum-links een coalitie hadden gesmeed. Ryback onderzocht hoe Hitler in 1933 rijkskanselier van Duitsland werd in een rechtse coalitie. Aan zijn...
Spike Lee toont de verwoestende nasleep van orkaan Katrina
Twintig jaar geleden veroorzaakte orkaan Katrina een catastrofe in New Orleans. Ter herinnering daaraan brengt Netflix de driedelige documentaire Katrina: Come Hell and High Water uit. Daaruit rijst een onthutsend beeld op. Niet zozeer van het natuurgeweld, maar vooral van de falende autoriteiten. Eigenlijk was de ramp na de ramp het grootst, zo blijkt uit...
‘Ook in de Weimarrepubliek ging veel nepnieuws rond’
Adolf Hitler werd in 1933 rijkskanselier dankzij een coalitie met centrum-rechtse partijen. Gemakkelijk was het niet. Zes maanden probeerden de politieke hoofdrolspelers Hitler van de macht af te houden, totdat ze vaststelden dat er geen alternatief was. Historicus Timothy W. Ryback schreef een boek over de formatie van het kabinet-Hitler, en trekt daaruit lessen voor...
Vrouwen liepen ‘s nachts niet meer gevaar dan mannen
Sinds de moord op Lisa uit Abcoude is er veel aandacht voor de onveiligheid van vrouwen op straat, met name na zonsondergang. De actiegroep Dolla Mina’s voert met de leus ‘Wij eisen de nacht op’ campagne tegen seksuele intimidatie en aanranding. Is het nachtleven onveiliger geworden voor Nederlandse vrouwen? Hoogleraar Manon van der Heijden doet...
Vrouwen met hoedenspelden als ‘dolken’ brengen omstanders in gevaar
Ruim honderd jaar geleden waren vrouwen met hoedenspelden een gevaar op de weg: de lange naalden konden omstanders flink verwonden. Maar wiens schuld was dat eigenlijk? Die van mannen natuurlijk, zo vonden velen. ‘Terwijl ik gisteren in de Piet Heinstraat een bulletin stond te lezen, voelde ik opeens een hevigen prik in mijn neus, zoodat...
Soldaten in de Amerikaanse straten, dat is vragen om ongelukken
Trump dreigt het Amerikaanse leger naar Minneapolis te sturen. Het wachten is op een ongelukkige confrontatie tussen burgers en de ongewenste troepen, waarna er geschoten gaat worden. Zo ging het immers ook in 1770 in Boston, in aanloop naar de Amerikaanse Revolutie. Amerika heeft het eerder gezien: troepen op straat, incidenten, provocaties, ongelukken. Sterker, het...
Toen de Belgen, nu de Oekraïners: enthousiasme over opvang daalt
Oekraïense vluchtelingen worden regelmatig geweigerd, omdat opvangcentra vol zitten. Gemeenten trekken aan de bel en roepen het Rijk op in actie te komen. Van het warme welkom voor Oekraïners is steeds minder over, zoals dat ruim honderd jaar geleden ook ging met de Belgen. Sinds de Russische invasie in Oekraïne in 2022 zijn 4,7 miljoen...
Amerika verloochende zijn antikoloniale principes in de Angola-oorlog
Portugals koloniale oorlog in Angola stelde de Verenigde Staten voor een dilemma. De Amerikaanse sympathie lag eigenlijk bij de gekoloniseerde Afrikanen. Maar vanwege strategische belangen en angst voor Sovjet-invloed koos Washington toch de kant van de onderdrukkers. John F. Kennedy wilde na zijn aantreden als president van de Verenigde Staten in januari 1961 vaart maken...
Strenge asielpoliticus noemde zichzelf ‘de bestbetaalde portier van Nederland’
Asielmigratie groeide in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw langzaam uit tot een hoofdpijndossier. Maar in verkiezingscampagnes ging het er nauwelijks over. Ze excuseerde zich voor haar strengheid met de woorden: ‘Sorry, maar ik heb al zo’n vol land.’ Ze vond een strenger toelatingsbeleid nodig: ‘Nederland kan toch niet de hele wereld...
Shortlist bekend Libris Geschiedenis Prijs 2025
De shortlist met vijf genomineerden voor de Libris Geschiedenis Prijs 2025 is vandaag bekendgemaakt in radioprogramma OVT door juryvoorzitter Ronald van Raak. Genomineerd zijn: Over de Prijs De Libris Geschiedenis Prijs bekroont historische boeken die een algemeen publiek aanspreken. De criteria zijn dat het boek een oorspronkelijk onderwerp heeft, prettig leesbaar is geschreven en op...
