Veel historische podcasts gaan over de Tweede Wereldoorlog, niet in de laatste plaats omdat er nog mensen leven die deze oorlog hebben meegemaakt en erover kunnen vertellen. Wat werkt in een podcast nou beter dan overlevenden of ooggetuigen aan het woord laten, om zo een periode tot leven te wekken?
Helaas zijn de hoofdrolspelers uit De Nederlandse Bewaaksters van Auschwitz niet meer in leven, maar dat hoeft geen probleem te zijn. Deze podcastserie gaat over negen Nederlandse vrouwen die in vernietigingskamp Auschwitz werkten. Een klein aantal, zeker als je het afzet tegen de 25.000 Nederlanders die tijdens de oorlog bij de SS gingen. Maar toch, wie waren deze vrouwen en wat bewoog hen om kampbewaakster, of Aufseherin, te worden?
Dit artikel is exclusief voor abonnees
In zes afleveringen beantwoorden historisch onderzoeker Stijn Reurs en Harm van Atteveld, verslaggever bij EenVandaag, deze vragen. Hiervoor komen ze uiteraard veel in het Nationaal Archief, maar ze gaan ook op zoek naar de nazaten. Wat kunnen de kinderen van deze bewaaksters vertellen?
Compleet op de kop
Die zoektocht levert in eerste instantie zeer ongemakkelijke gesprekken op. Het tweetal belt op of staat bij de voordeur, Reurs doet het woord. Daarbij stelt hij zich steeds voor als ‘Stijn Reurs uit Amsterdam’, waarbij het totaal onduidelijk is wat zijn woonplaats ermee te maken heeft. Daarna steekt hij ongemakkelijk zijn verhaal af. De makers gingen ervan uit dat de nazaten iets wisten van deze geschiedenis van hun moeder, maar dat bleek een naïeve gedachte. Geen van de kinderen was ervan op de hoogte, dus keer op keer resulteren deze belletjes en bezoeken in een grote schok.
De podcast heeft iets sensationeels en dat voelt ongepast
Dat gebeurt bijvoorbeeld in de tweede aflevering, als Reurs en Van Atteveld langsgaan bij de zoon van Adriana Admiraal, die in 1944 in Auschwitz ging werken. In het korte gesprek bij de voordeur blijkt dat hij van niets weet. ‘Wel pittig’, noemen de makers het, dat ze zijn leven ‘compleet op de kop zetten’. Het is fijn dat ze dat benoemen, maar ze kiezen er toch voor om die fragmenten wel in de podcast te laten horen. Dat is een bewuste keuze, want ze hadden dat ook achterwege kunnen laten. Nu heeft de podcast iets sensationeels en dat voelt ongepast, zeker gezien het zware onderwerp.
Van secretaresse naar bewaakster
Toch besluiten bijna alle kinderen hun verhaal te doen. Dat levert zeer interessante gesprekken op, ondanks het feit dat zij niet wisten dat hun moeders in Auschwitz hebben gewerkt. Juist in die gesprekken komen de levens van de negen Aufseherinnen tot leven. Neem bijvoorbeeld Wilhelmina Kuipers, die in de derde aflevering centraal staat. Zij ging uit eigen beweging als secretaresse in kamp Vught werken, maar bleek daar als bewaakster aan de slag te moeten. Ze protesteerde, maar veel haalde dat niet uit: of ze ging bewaken of ze werd zelf gevangengezet. Dat was het begin van haar carrière als kampbewaakster. Na de oorlog trouwde Wilhelmina met een verzetsstrijder en onderhield een vriendschap met een vrouw die gevangenzat in Vught.
Zo worden de verhalen gelaagd en interessant. Van Atteveld stelt bij een van de vrouwen de vraag: ‘Vanaf wanneer was zij fout?’ Maar juist de levens van deze vrouwen laten zien dat de scheidslijn tussen goed en fout constant vervaagde en opschoof. Er waren bewaaksters die af en toe een oogje dichtknepen of een brief uit het kamp probeerden te smokkelen, maar die op een volgend moment ook spek bakten voor de ogen van uitgehongerde gevangenen.
De scheidslijn tussen goed en fout vervaagde constant
De verhalen van de negen vrouwen worden enerzijds verteld door hun kinderen, anderzijds door een vertelstem die de grote lijnen schetst. In wat voor gezin waren ze geboren, wat kenmerkte hun karakter, hoe waren ze in het kamp terechtgekomen? Het zijn boeiende verhalen, maar enige verantwoording was fijn geweest. Hoe komen de makers aan deze gegevens en, vooral, karakterschetsen? Hebben de vrouwen zelf dagboeken bijgehouden? Zijn er brieven bewaard gebleven uit die tijd? Hier en daar wordt dat vermeldt, maar te weinig.
Waarom deden gewone mensen mee?
In de zesde en laatste aflevering komt Rivka Baum van het Nationaal Archief aan het woord. Zij geeft antwoord op de grote vraag; waarom hebben de bewaaksters na de oorlog een relatief lage straf gekregen? Maar in de podcast klinkt ook de eigenlijke hamvraag, die boven alle afleveringen hangt: hoe heeft de Holocaust kunnen gebeuren en waarom hebben ‘gewone’ mensen daaraan meegedaan?
De bijdrage van Baum zorgt voor een extra laag en voor historische duiding. Daarmee rijst de vraag: hadden Reus en Van Atteveld haar niet eerder aan het woord moeten laten? Dan had je met die vraag in het achterhoofd naar de verhalen van de kampbewaaksters geluisterd. En misschien hadden de momenten dat de nazaten overvallen werden dan misschien wel iets ongemakkelijker gevoeld. Want bij gebrek aan de hoofdrolspelers zelf zijn de verhalen van de kinderen essentieel om te kunnen begrijpen hoe deze vrouwen in Auschwitz terechtkwamen en zo meewerkten aan de Holocaust.
De Bewaaksters van Auschwitz
Zes afleveringen, 2025
AVROTROS en NPO Radio 1
Openingsbeeld: AVROTROS.
