Alle artikelen
Historici zijn, afgezien van enkele zonderlinge uitzonderingen, rustige en verstandige mensen, die hun zekerheden koesteren. Juist daarom zijn zij historici geworden. Het verleden is voltooid, er is geen kans dat het plotseling op onaangename wijze verandert. Het is weliswaar poly-interpretabel, maar het is uitgesloten dat Hitler alsnog de Tweede Wereldoorlog wint. Het verleden is kneedbaar, maar het blijft dezelfde, vertrouwde klont plasticine.
Deze rustgevende eigenschappen heeft de toekomst niet; vandaar dat historici er liever niets mee te maken willen hebben. Zij hebben bijvoorbeeld geen idee of de euro het gaat redden, maar zullen te zijner tijd, als de huidige onzekerheden onwrikbare historische feiten zijn geworden, uitstekend kunnen verklaren waarom de euro het juist wel of juist niet heeft gered. Is de toekomst immers verleden tijd geworden, dan blijkt zij altijd doodsimpel te voorspellen.
Om al deze redenen is het op z’n minst eigenaardig dat aan historici voortdurend wordt gevraagd de toekomst te voorspellen, en nog eigenaardiger dat zij zich daartoe onverwacht gretig laten verleiden. Hebben ze een mooi vak met ingebouwde zekerheden, laten ze zich toch verlokken tot risicovol gedrag, waarbij ze zich niet schijnen te realiseren dat de academische discipline van de futurologie roemloos failliet is gegaan. Omdat de verleiding iets over de toekomst te zeggen kennelijk steeds weer te groot is, is het wellicht handig hier een paar nuttige tips voor historici-futurologen te geven.
Het beste advies is zonder meer om dramatische veranderingen zo ver in de toekomst te situeren dat de lezers of toehoorders, hoe jong zij ook mogen zijn, gegarandeerd allemaal dood zullen zijn tegen de tijd dat de voorziene toekomst werkelijkheid wordt. Wie bijvoorbeeld de gruwelijke ondergang van de westerse beschaving voorziet, doet er verstandig aan die te laten plaatsvinden na de komende eeuwwisseling. Wie de ondergang van de wereld voor volgend jaar voorspelt, vanwege de aflopende Maya-kalender bijvoorbeeld, zit met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid over ruim een jaar met de gebakken peren.
In samenhang met deze praktische overwegingen voor de toekomstvoorspeller kan er ten aanzien van de toekomst nog wel een bruikbare wetmatigheid worden geformuleerd. Die bestaat uit drie samenhangende onderdelen. Het moeilijkst is de toekomst te voorspellen op de zeer korte termijn, bijvoorbeeld een jaar of vijf. Op die microtermijn valt de macrotrend moeilijk of helemaal niet te ontdekken. Het historisch verloop lijkt dan vooral getekend te worden door zonderlinge incidenten en toevalligheden.
Op de middellange termijn, zeg een kwarteeuw, valt de waan van de dag al deels weg en beginnen grotere patronen duidelijker zichtbaar te worden. Op een termijn van een eeuw of meer verdwijnen allerlei conflicten en schijnbaar dominante personen onder de horizon van het verleden. Laten we daartoe de vorige eeuw als voorbeeld nemen.
Zeker tussen 1914 en 1945 had die eeuw een onvoorspelbaar en ronduit dramatisch karakter. Nu we alweer een aardig begin hebben gemaakt met een nieuwe eeuw, beginnen we te ontwaren dat het mondiale industrialisatieproces, de ontwikkeling van de technologie, de groei van de welvaart en wel zeer in het bijzonder de demografische groei veel bepalender zijn geweest voor het verloop van de wereldgeschiedenis in de twintigste eeuw dan de Europese conflicten die de ervaringen van zeker drie generaties hebben getekend.
Zelfs op een wat lager generalisatieniveau zijn de constanten opvallend. Duitsland heeft twee wereldoorlogen grondig verloren, maar is in Europa nog steeds de belangrijkste economische en dus strategische speler. Dat was het een eeuw geleden ook al! De industrialisering van de wereld, met al zijn negatieve en positieve gevolgen, is zonder meer de belangrijkste constante, ook op de zeer lange termijn. Zoals ooit de agrarische revolutie niet te stoppen was, zo zal nu vroeg of laat de hele planeet, minus Antarctica, worden geïndustrialiseerd.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Maarten van Rossem
Historici zijn, afgezien van enkele zonderlinge uitzonderingen, rustige en verstandige mensen, die hun zekerheden koesteren. Juist daarom zijn zij historici geworden. Het verleden is voltooid, er is geen kans dat het plotseling op onaangename wijze verandert. Het is weliswaar poly-interpretabel, maar het is uitgesloten dat Hitler alsnog de Tweede Wereldoorlog wint. Het verleden is kneedbaar,...
Onze jongens in het Saarland
In 1935 namen Nederlandse mariniers deel aan een van de eerste internationale vredesmissies. De bevolking van het Saarland, dat onder toezicht van de Volkenbond stond, mocht zich voor of tegen hereniging met Duitsland uitspreken. Spionnen, sneeuwstormen en nazipropaganda konden de Nederlanders er niet van weerhouden hun taak met succes te volbrengen. Volgens het Verdrag van...
Daar komen de Turken
In augustus 1683 staan de Turken voor de poorten van Wenen. Al twee eeuwen zijn islamitische Ottomanen steeds verder Europa binnengedrongen. Maar omdat de Poolse koning met zijn gevreesde huzaren de Habsburgers te hulp schiet, verliezen de Turken deze krachtmeting met christelijk Europa. Het vormt een keerpunt in de machtsbalans tussen Oost en West. Wenen,...
De Stelling: ‘Er valt niets te vieren aan 400 jaar Turks-Nederlandse betrekkingen’
Anton van Hooff:‘Ik denk dat je, vanwege de zeer wisselende aard van de betrekkingen, beter van een herdenking kunt spreken. Het Ottomaanse Rijk vormde lang een serieuze bedreiging voor West-Europa. Maar in de achttiende eeuw zie je ook in ons land een grote fascinatie ontstaan voor alles wat Ottomaans is. En vanaf de negentiende eeuw...
Lessen uit het verleden: ‘Moslimbroederschap gematigder dan Khomeini’
Na een jaar vol onrust en geweld in de Arabische wereld hopen sommigen dat dictaturen plaats zullen maken voor democratieën. Anderen voorspellen dat de ‘Arabische Lente’ net zo zal eindigen als de Iraanse Revolutie van 1979: in een islamitische dictatuur. Volgens historicus Mark Thiessen hangt het verloop van de revoluties in grote mate af van...
Volksheld Tetsuwan Atom is terug
Toen Japans eerste grote mangaheld, Tetsuwan Atom, het levenslicht zag, was het 1951. Atom – in het buitenland bekend als Astroboy of Mighty Atom – is een robot in de gestalte van een kind, wiens ijzeren vuist wordt aangedreven door atoomkracht. Hij kan ermee vliegen en iedere tegenstander verslaan.Toentertijd kende de wereld atoomenergie alleen in...
Het spook van de opera
De Brusselse Muntschouwburg brengt in coproductie met de Parijse Opéra Comique een nieuwe uitvoering van de opera La Muette de Portici van Daniel Auber en Eugène Scribe. In april 2012 vindt in Parijs de première plaats, maar de opera is nog niet geprogrammeerd in Brussel. Dat wekt in België bevreemding. ‘De Stomme van Portici’ speelt...
Van wie is de grond?
Sinds mensenheugenis wonen in een aantal dorpen in het binnenland van Suriname indianen en marrons – nakomelingen van weggelopen slaven. De grond die zij bewonen is niet officieel hun eigendom. Dat leidt al decennialang tot discussie over de vraag van wie de grond dan wel is. Terwijl de dorpsbewoners zich beroepen op gewoonterecht, kan het...
Historicus David Starkey beledigt alles en iedereen
Tijdens de zomerrellen in Engeland besloot BBC’s Newsnight extra olie op de vlammen te gooien. De redactie van het actualiteitenprogramma nodigde historicus David Starkey uit om licht op de gebeurtenissen te doen schijnen. Men heeft het geweten. Starkey haalde de krantenkoppen door te beweren dat de blanke jeugd uit de onderklasse ‘zwart’ was geworden. Het...
‘Binnen de kortste keren stortte alles in elkaar’
Het was rond 1960 toen Clasina Ribbius, leerling aan het Tielse gymnasium, haar tas te ver van haar schoolbank neerzette. Lerares Nederlands juffrouw Wenskink berispte haar, waarop Clasina haar excuses aanbood: ‘Sorry juf, het spijt me.’ Onacceptabel, vond juf Wentink, en ze riep Clasina na de les bij zich voor een uitbrander. Of ze nooit...
De Sicherheitsdienst had vrij spel
Zelfs als je de geschiedenis van de Duitse bezetting van Nederland probeert te beschrijven op een wijze die niet moralistisch is, blijft één gegeven als een graat in je keel steken: het percentage Joden dat werd weggevoerd en vermoord lag hier veel hoger dan in andere West-Europese landen. Waar in België ongeveer 40 procent van...
Lezersforum: 46 procent vindt Nederlandse vredesmissies zinvol
‘Aan de zijlijn staan roepen is geen optie als je echt een rechtvaardiger wereld wilt bewerkstelligen,’ schrijft J. Kwakman. Met 121 andere lezers heeft hij gereageerd op de stelling van deze maand, die luidt: ‘De Nederlandse bijdrage aan vredesmissies is zinvol, blijkt uit het verleden.’ De meningen zijn verdeeld. Terwijl 46 procent vredesmissies van belang...
