Alle artikelen
Er was eens… Rusland in 1913. Een achterlijk land en een poel des verderfs, waarin alleen een revolutie redding kon brengen, zeggen verstokte communisten. Een land van melk en honing, hard op weg een wereldmacht te worden, vinden monarchisten. Hoe het ook zij, 1913 was het laatste ‘vreedzame’ jaar van het Russische Rijk, voordat het terechtkwam in een draaikolk van oorlog en revolutie, burgeroorlog, hongersnood en terreur. Een jaar dus dat de gemoederen in Rusland nu, een eeuw later, niet onberoerd laat.
Het Rusland dat we hebben verloren, luidt de veelzeggende titel van een documentaire die de Russische regisseur Stanislav Govoroechin begin jaren negentig maakte. Het was een lofzang op het prerevolutionaire Rusland. De film vertelt hoe de winkels van Moskou en St.-Petersburg uitpuilden van aantrekkelijk geprijsde delicatessen. Dankzij hervormingen in landbouw en industrie was Rusland, zo leek het, hard op weg de eeuwige achterstand op de belangrijkste industrielanden in te lopen.
‘In 1913 ontwikkelde het land zich in een ongekend tempo,’ aldus Govoroechin. ‘Rusland was niet langer afhankelijk van buitenlandse importen, maar produceerde alles zelf, van samovars en fietsen tot onderzeeërs en moderne auto’s.’
Het buitenland was onder de indruk. De Franse econoom Edmond Théry bestudeerde het Russische ‘economische wonder’ en kwam in 1914 tot opmerkelijke conclusies. Als de Europese grote mogendheden zich tot 1950 net zo blijven ontwikkelen als in de periode 1900-1912, geloofde Théry, ‘dan zal Rusland tegen het midden van deze eeuw Europa domineren, zowel in politiek alsook in economisch en financieel opzicht’.
Iemand die daar eind 1913 heilig in geloofde was de toenmalige Russische premier Vladimir Kokovtsov. Twintig jaar later schreef hij, inmiddels in ballingschap, dat Rusland de verwachtingen beslist zou hebben waargemaakt ‘na pakweg tien jaar van verstandig bestuur’. Maar oorlog en revolutie gooiden roet in het eten. Waar of niet, partijleider Nikita Chroesjtsjov moest in zijn memoires schoorvoetend erkennen dat hijzelf ‘het in 1913 beter had’ als loodgieter dan in 1932, toen hij tweede secretaris was van het Moskouse partijbestuur.
Tegenstanders van de melk-en-honingtheorie benadrukken dat het werkelijke beeld van 1913 minder eenduidig was. De economische groei in het overwegend agrarische Rusland van voor de Eerste Wereldoorlog was, hoewel aanzienlijk, ongelijk verdeeld. Op veel terreinen bleef de forse achterstand op andere Europese landen gehandhaafd.
Hoe indrukwekkend de absolute Russische productie- en exportcijfers uit die periode ook waren, gemeten per hoofd van de snel groeiende bevolking bleven de prestaties bescheiden. En terwijl de overheid buitenproportioneel veel uitgaf aan onder meer defensie, hadden onderwijs en uitbreiding van economische en andere vrijheden duidelijk geen prioriteit. Daarmee, zeggen de critici, kon het ‘economische wonder’ hoe dan ook geen lang leven beschoren zijn. Revolutie of niet.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Beleefde Rusland economisch wonder aan vooravond van revolutie?
Er was eens… Rusland in 1913. Een achterlijk land en een poel des verderfs, waarin alleen een revolutie redding kon brengen, zeggen verstokte communisten. Een land van melk en honing, hard op weg een wereldmacht te worden, vinden monarchisten. Hoe het ook zij, 1913 was het laatste ‘vreedzame’ jaar van het Russische Rijk, voordat...
LESSEN: ‘SNS REAAL komt voort uit idealisme’
De val van SNS REAAL heeft het toch al broze vertrouwen in de Nederlandse bankensector geschokt. Spaarders voelen zich steeds minder op hun gemak. En dat terwijl de geschiedenis van SNS begon met grootse idealen over spaarzaamheid en zelfredzaamheid. Joost Dankers, docent economische en sociale geschiedenis aan de Universiteit Utrecht, vertelt: ‘De...
STELLING: ‘Het is tijd voor een zwarte paus’
Anton van Hooff: ‘Als voorzitter van de Vrije Gedachte, een atheïstische club, maakt het mij niet uit hoe de paus eruitziet of waar hij vandaan komt. Ik hoop gewoon op een zeer ouderwetse paus, die de katholieke kerk om zeep helpt. Wat dat eerste betreft heeft het pontificaat van Benedictus XVI me...
COLUMN: Maarten van Rossem
De Republikeinse partij is nu al jaren in de greep van zeer conservatieve opvattingen. Zij vormt daarom in toenemende mate een minderheidspartij, die het bij de stembus moet hebben van oudere blanke kiezers. Omdat het Amerikaanse politieke systeem minderheden unieke mogelijkheden biedt om de wensen van de meerderheid te frustreren, spelen de Republikeinen toch...
COLUMN: Annejet van der Zijl
Ik kan er zo onderhand de klok op gelijkzetten: zodra er iets met de Oranjes aan de hand is, rinkelen hier de telefoons. Kennelijk sta ik nog steeds onder de K van Koningshuisdeskundige in de diverse redactie-Rolodexen en kom ik daar, wat ik verder ook heb geschreven of zal schrijven, nooit meer uit. Dat...
COLUMN: Martin Sommer
Vaak lijkt de tijd te verglijden, terwijl er wezenlijk niets verandert. Wel andere spelers – dezelfde teksten en belangen. Vooral Fransen zijn goed in die suggestie. Momenteel bewaken ze hun geopolitieke achtertuin in Mali. Ik zag op televisie een trotse president Hollande zijn manschappen toespreken. Ze waren in een paar dagen door een rotswoestijn...
BOEKEN: Tunnelvisie op de jaren zeventig
Volgens Duco Hellema, hoogleraar geschiedenis van de internationale betrekkingen aan de Universiteit Utrecht, hebben de jaren zeventig ‘geen goede reputatie’. Ze worden immers ‘vaak’ aangeduid als ‘een tijdvak van stagnatie, malaise en hernieuwd conservatisme’. Nu ja, het oordeel over deze periode is in elk geval ‘overwegend negatief’, of althans roept ‘geen decennium...
Boeken: Ulrike Meinhof en collega’s
Hoewel we tegenwoordig niet meer opkijken van vrouwelijke politici, managers of geleerden, lijkt het alsof de emancipatie nog niet ver is voortgeschreden in het geweld. Toegegeven: in de krijgsmacht zijn de vrouwen aan een opmars begonnen, zodat niet alleen westerse landen als Nederland en de VS, maar sinds kort ook Marokko vrouwelijke generaals kent,...
Boeken: Fabels over Rome
Ha, leuk, dacht ik toen de redactie van Historisch Nieuwsblad me vroeg een boek te bespreken over de opkomst van Rome, van ongeveer de achtste tot de eerste eeuw voor Christus. Zo’n overzicht, daar steekt een mens nog eens wat van op. Ik kreeg voldoende tijd. Wekenlang sleepte ik het boek van Anthony Everitt met...
BOEKEN: Van Cunera tot Adelmund
In 2004 begon Els Kloek met een klein team te werken aan het Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland. Meer dan duizend korte biografieën van vrouwen vanaf de vroegste tijd tot nu vormen samen een overtuigende correctie op de geschiedschrijving die veelal over mannen gaat. Nu heeft Kloek het materiaal ‘gestold’ in een boek, dat een...
BOEKEN: Signalementen
Gouden eeuw. Het raadsel van de republiek Maarten Prak 382 p. Boom, € 28,50 De Utrechtse hoogleraar Maarten Prak heeft zijn succesvolle overzichtswerk uit 2003 grondig herzien. Aanleiding was de televisieserie van de NTR over de Gouden Eeuw, waarbij Prak betrokken was als wetenschappelijk adviseur. Het boek kreeg twee nieuwe hoofdstukken: een over wetenschap en...
Oorlogspresident Lincoln
Abraham Lincoln is de geschiedenis in gegaan als ‘the Great Emancipator’. Zijn presidentschap is onlosmakelijk verbonden geraakt met de emancipatie van de slaven die de uitkomst was van een burgeroorlog die zijn gehele ambtstermijn duurde. Standbeelden en prenten beeldden hem uit als een heilige die dankbaar knielende slaven met een magistraal gebaar van zijn hand...
