Alle artikelen
Het is een van de onderbelichte aspecten in de koloniale oorlogvoering na 1945: het lot van militairen en burgers die gevangen werden genomen door onafhankelijkheidsbewegingen in Azië en Afrika. Over de lotgevallen van de Franse soldaten die in mei 1954 rond de slag bij Dien Bien Phu krijgsgevangen raakten, is momenteel welgeteld één studie voorhanden (van Robert Bonnafous).
Raphaëlle Branche, gespecialiseerd in de brede thematiek van geweld en dekolonisatie, voorziet met Prisonniers du FLN dan ook in een lacune. In Historisch Nieuwsblad besprak ik eerder haar L’embuscade de Palestro. Algérie 1956, over de beruchte hinderlaag tijdens de Algerijnse onafhankelijkheidsoorlog. Ook haar nieuwste studie naar de gevangenen van het Algerijnse bevrijdingsfront – het Front de Libération Nationale (FLN) – is een origineel en goed gedocumenteerd boek geworden.
Naar schatting duizend Fransen, kolonisten en militairen, vielen in de periode 1954-1962 in handen van de opstandelingen. Ruim de helft overleefde de gevangenschap niet. Op basis van documenten afkomstig uit het archief van het Internationale Rode Kruis in Genève, in combinatie met enkele tientallen interviews met voormalig gevangenen, schetst Branche een beeld van hun ervaringen, de redenen voor hun detentie en de manier waarop het Franse leger en de politiek hiermee omgingen. Politiek gezien was het een netelige kwestie. Immers, formeel was Frankrijk niet in oorlog met het FLN. Gevangenen vielen daarom niet onder internationale bepalingen.
Waarom nam het FLN eigenlijk de moeite om gevangenen te nemen? De belangrijkste reden, stelt Branche, was van politieke aard. De bevrijdingsbeweging probeerde op deze manier het conflict te internationaliseren en zich als een serieuze speler te presenteren. Het FLN wilde Frankrijk en de wereld tonen dat het de spelregels inzake gevangenen kende. Gedetineerden waren nuttig voor propagandadoeleinden.
Het Internationale Rode Kruis speelde hierbij een belangrijke rol. De verspreide verzetsgroeperingen in het Algerijnse achterland deden hun best de gevangenen goed te behandelen. Tenminste, zolang dat ging. Veel Fransen kwamen om door uitputting of werden omgebracht tijdens de eindeloze nachtelijke verplaatsingen van de rebellen, die voortdurend werden opgejaagd door het Franse leger.
De gevangenen waren een pressiemiddel in de strijd om de beeldvorming die, naarmate het conflict zich voortsleepte, belangrijker werd. Verschillende gevangenen werden geëxecuteerd als represaillemaatregel voor de door Frankrijk geguillotineerde Algerijnen. Anderen werden met veel mediagekletter vrijgelaten. Velen zijn nooit meer opgedoken en als vermist geregistreerd. Parijs worstelde voortdurend met deze kwestie en weet zich, beargumenteert Branche, tot op heden geen houding te geven ten opzichte van deze schimmige categorie slachtoffers.
Met zijn proefschrift over voetbal in de Parijse voorsteden behandelt Julien Sorez een onderwerp dat in Frankrijk steeds meer academische aandacht krijgt: de sociaal-culturele analyse van sport. In Nederland is sport als subdiscipline vrijwel afwezig onder historici – een enkeling, zoals Marjet Derks (Radboud Universiteit), Manuel Stoffers (Universiteit van Maastricht) en ondergetekende, uitgezonderd.
Hoog tijd dat hier verandering in komt. Immers, de maatschappelijke en cultuurhistorische betekenissen van sport zijn immens. Denk aan het politieke gekibbel rond de Winterspelen in Sotsji, het voortdurende financieel-economische gekrakeel rond het hedendaagse voetbal of sport als integratiemechanisme voor immigranten. Nederlandse historici kunnen daarbij veel opsteken van buitenlandse collega’s, die inmiddels een flinke methodologische en heuristische voorsprong hebben.
Sorez beargumenteert dat voetbal in Frankrijk, vergeleken bij Groot-Brittannië of Italië, pas relatief laat deel uitmaakte van de nationale identiteit en cultuur – eigenlijk pas vanaf de internationale successen in 1984 (Europees kampioen), en met name 1998 (wereldkampioen) en 2000 (wederom Europese nummer één).
Een ander verrassend gegeven is dat Parijs, in het als centralistisch bekend staande Frankrijk, nooit is beschouwd als voetbalbolwerk, in tegenstelling tot Reims (jaren vijftig), Saint-Étienne (jaren zeventig) of Marseille (jaren negentig). Sorez spreekt van een ‘spécificité française’. Hij probeert deze paradoxale situatie te verklaren door aandacht te besteden aan de ontwikkeling van voetbal als ‘pratique culturelle’ in de hoofdstedelijke omgeving in de twintigste eeuw, een omgeving die bij uitstek wordt bepaald door zijn politieke, economische en culturele kapitaal.
Sorez haalde veel archieven overhoop, departementale en gemeentelijke. Dit combineerde hij met materiaal afkomstig van sportverenigingen en – incontournable voor elke sportstudie – de pers. Voor de relatief marginale positie van het Parijse voetbal geeft hij verscheidene oorzaken. Zo werd er weinig in geïnvesteerd, omdat de Parijse elite de voorkeur gaf aan investeren in cultuur. Daarnaast kwamen de vele wisselingen van locaties de sport ook niet ten goede. Tot slot maakte de politieke kippendrift tussen de diverse voorsteden schaalvergroting en een gemeenschappelijk project onmogelijk.
Prisonniers du FLN
Raphaëlle Branche
288 p. Payot,
€ 21,00
Le football dans Paris et ses banlieues. Un sport devenu spectacle
Julien Sorez
412 p. Presses Universitaires de Rennes,
€ 22,00
Dit artikel is exclusief voor abonnees
BOEKEN: Prisonniers de FLN door Raphaëlle Branche en Le football dans Paris et ses banlieues door Julien Sorez
Het is een van de onderbelichte aspecten in de koloniale oorlogvoering na 1945: het lot van militairen en burgers die gevangen werden genomen door onafhankelijkheidsbewegingen in Azië en Afrika. Over de lotgevallen van de Franse soldaten die in mei 1954 rond de slag bij Dien Bien Phu krijgsgevangen raakten, is momenteel welgeteld één studie voorhanden...
BOEKEN: Het arsenaal van de geschiedenis en Karrensporen onder het asfalt door Maarten Brands
‘De laatste jaren heb ik weinig gelegenheid gevonden de publicaties van collega Brands te volgen.’ Hugo Brandt Corstius vond deze opmerking van Arie van Deursen het vileinste zinnetje van 1994, omdat volgens hem iedereen met enige kennis van de Nederlandse geschiedschrijving wist dat die publicaties non-existent waren. En inderdaad: vergeleken met generatiegenoten als H.W....
FILM SIGNALEMENTEN
Het oorlogsverleden dringt onstuitbaar door in het heden in het Poolse intieme drama Ida van de Pools-Engelse regisseur Pawel Pawlikowski. De in de jaren zestig spelende zwart-witfilm draait om een achttienjarige jonge vrouw, die als weeskind bij de nonnen is opgegroeid en ook non wil worden. Als ze kort voor haar inwijding...
FILM: Yves Saint Laurent
‘Buiten mijn werk om ben ik volledig verloren. Een echte stuntel,’ aldus Yves Saint Laurent in de Franse speelfilm Yves Saint Laurent. Daarin wordt de modeontwerper geportretteerd als een aan drugs en drank verslaafde manisch-depressieve workaholic. Dat de man toch nog 71 is geworden voor hij in 2008 overleed, is volgens de impliciete boodschap...
TENTOONSTELLING: Expeditie Zijderoute. Schatten uit de Hermitage
Mythes spelen in de overlevering een essentiële rol. De oosterse wereld is voor ons West-Europeanen omgeven met een zweem van mystiek die tot op de dag van vandaag levend wordt gehouden. Dit gebeurt ook op de nieuwste tentoonstelling in de Hermitage Amsterdam over de Zijderoute. Langs dit handelsnetwerk, dat 1700 jaar in gebruik was...
Was de periode tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog wel vredig?
Is het Interbellum, de periode tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog, eigenlijk onderdeel van een aaneengesloten periode van oorlog? Frans Smits, hoofdredacteur van Historisch Nieuwsblad, praatte hierover op 19 maart met Duitslanddeskundige Willem Melching en Herman Amersfoort, hoogleraar militaire geschiedenis aan de UvA, tijdens een bijeenkomst in het Verzetsmuseum te Amsterdam. De lezingenreeks is een initiatief...
‘Een militair kreeg geen kind, hij verwekte een kind’
Nederlandse soldaten in Indië hebben naar schatting drie- tot achtduizend kinderen verwekt bij lokale vrouwen. Annegriet Wietsma, filmmaker en schrijver, en militair historicus Stef Scagliola, schreven hierover Liefde in tijden van oorlog. Onze jongens en hun verzwegen kinderen in de Oost. Wietsma: ‘De Nederlandse krijgsmacht heeft geen rekening gehouden met seksuele verlangens. Dat was flink...
Jan Huygen van Linschoten (1563-1611)
De jonge avonturier Jan Huygen van Linschoten reisde eind zestiende eeuw met de Portugezen mee naar India. Hij noteerde alle kennis die hij opdeed in een boek, dat een sensatie werd. Nederlandse kooplui wisten voortaan waar het grote geld te verdienen viel. Jan Huygen van Linschoten woonde al een jaar in Goa toen een smartelijke...
Simon Stevin: ingenieur van de prins
Alleskunner Simon Stevin benaderde de oorlog als een reeks meetkundige problemen. Zijn kennis van de wiskunde droeg hij over op prins Maurits, die er grote militaire successen mee haalde.
De overblijfselen van de nucleaire dreiging uit de Koude Oorlog
Naargeestige loodsen, diepe schachten en vervallen Sovjetpropaganda. Veel meer rest er niet van de plekken waar drie decennia lang een verlammende dreiging van uitging: de lanceerlocaties van de Russische nucleaire raketten. Bekijk het beeldessay hieronder. Dit artikel is exclusief voor abonnees Begrijp het heden, begin bij het verleden: met HN...
Vrije verkiezingen na de Bataafse Revolutie
Vandaag mogen Nederlanders naar de stembus. Na de Bataafse Revolutie waren er in Amsterdam voor het eerst verkiezingen voor een eigen volksvertegenwoordiging. Maar de vroege stapjes naar democratie waren wankel: niet iedere Amsterdammer mocht stemmen, en de functie van volksvertegenwoordiger was maar matig populair.
De moord op Frits Schallenberg
De avond voor hij een belangrijke slag probeerde te slaan in zijn speurtocht naar duistere zaken uit oorlogstijd, kwam Frits Schallenberg om het leven. Werd de Haagse sjacheraar vermoord om een groot complot af te dekken? ‘Het lijk dreef vooroverliggend drie meter uit de kant. Het lichaam noch de kleding vertoonden sporen van geweld. Het...
