Home Een andere vorm van democratie

Een andere vorm van democratie

Rob Hartmans

Historicus, journalist en vertaler

Gepubliceerd op: 24 september 2013

Update 7 april 2020

Wanneer geprobeerd wordt het Nederlandse politiek bestel te typeren, vallen vaak de woorden ‘consensus’ en ‘poldermodel’. In tegenstelling tot andere landen zou politiek hier niet in het teken staan van felle conflicten tussen ‘vriend’ en ‘vijand’, maar lijkt alles gericht te zijn op overleg en de wens ‘eruit te komen’.


Dit geldt niet alleen voor de ‘Haagse politiek’, maar ook voor de talloze instituties, overlegorganen en adviescommissies waarmee de ‘polder’ inmiddels is volgebouwd. Veel beslissingen worden immers niet genomen in de Tweede Kamer, maar ergens in het zuigende moeras van de Nederlandse overlegcultuur.

Als dit inderdaad zo typerend is voor Nederland, zou je mogen verwachten dat historici erg veel aandacht besteden aan de infrastructuur van raden, organen, bureaus en commissies. In werkelijkheid valt dat nogal tegen, en wordt er nog altijd vooral gekeken naar het parlement. En dat terwijl vanaf de negentiende eeuw de democratie in Nederland, evenals in andere Europese landen, sterk is uitgebreid met allerlei buitenparlementaire instellingen waar deel- en groepsbelangen behartigd worden.

Uit een artikel van de Utrechtse historicus Adriejan van Veen blijkt niet alleen dat de Nederlandse overlegdemocratie helemaal niet zo uniek is als vaak wordt aangenomen, maar ook dat er aan de geschiedschrijving van deze instellingen nogal wat schort. Zijn bijdrage in het laatste nummer van BMGN – Low Countries Historical Review gaat over de in 1898 ingestelde Kamers van Arbeid, die door historici doorgaans als een mislukking zijn beschouwd en daarom weinig aandacht hebben gekregen. Van Veen laat zien dat deze buitenparlementaire democratische instellingen een belangrijke fase vormden in de ontwikkeling van de politieke vertegenwoordiging.

De leden van de Kamers – die in ruim honderd plaatsen werden opgericht – werden gekozen door werkgevers en arbeiders van de aangesloten bedrijfstakken. Daarbij hadden voor het eerst ook vrouwen stemrecht. Het was de bedoeling dat de Kamers van Arbeid zouden bemiddelen bij arbeidsgeschillen, informatie over arbeidsomstandigheden en -voorwaarden verzamelden, en de overheid gevraagd en ongevraagd van advies zouden voorzien.

Dat de hooggespannen verwachtingen niet werden waargemaakt had verschillende oorzaken. Om te beginnen beschikten de Kamers niet over bepaalde essentiële bevoegdheden. Zo waren bedrijven niet verplicht informatie te verschaffen, zodat de verzamelde gegevens statistisch gezien geen waarde hadden. Ook stond het decentrale karakter de effectiviteit in de weg, en bovendien was de opzet te vrijblijvend. De belangrijkste oorzaak was echter dat veel van de taken al spoedig werden overgenomen door de vakbonden en organisaties van werkgevers, die ten tijde van de oprichting van de Kamers nog vrij zwak waren geweest. In 1923 werden de Kamers ontbonden.

Ondanks het roemloze einde wijst Van Veen erop dat de Kamers van Arbeid de eerste geïnstitutionaliseerde vertegenwoordiging van sociaal-economische belangen vormden. Ze leverden een belangrijke bijdrage aan het eind negentiende eeuw begonnen proces dat meestal wordt aangeduid als ‘de wederzijdse doordringing van staat en maatschappij’. In een tijd dat zelfs de legitimiteit van nationale parlementen ter discussie staat, is het goed om onderzoek te doen naar andere vormen van politieke representatie, die de parlementaire democratie kunnen aanvullen.


De Kamers van Arbeid. Experimenten met politieke vertegenwoordiging in Nederland rond 1900
Adriejan van Veen
BMGN – Low Countries Historical Review, jrg. 128, nr. 2

Nieuwste berichten

De Gaulle tijdens een militaire parade in Straatsburg, 23 november 1961.
De Gaulle tijdens een militaire parade in Straatsburg, 23 november 1961.
Nieuws

De Franse atoomgrens lag bij Rotterdam

President Macron wil de Franse atoommacht eventueel inzetten om andere Europese landen te beschermen. In de jaren zeventig was Parijs bereid nucleair in te grijpen als de Russen voorbij Rotterdam zouden komen, schrijven onderzoekers. Maar het is niet zeker of Nederland daarvan afwist. In de Koude Oorlog hanteerde Frankrijk in zijn defensiebeleid de zogenoemde RDM-linie....

Lees meer
Karl Lueger: de vader van het rechtse populisme
Karl Lueger: de vader van het rechtse populisme
Artikel

Karl Lueger: de vader van het rechtse populisme

Als campagnevoerder, redenaar en antisemiet wees Karl Lueger de weg aan Adolf Hitler, die in Mein Kampf zijn bewondering voor de Weense burgemeester beschreef. Maar er waren ook grote tegenstellingen. Hoewel ze elkaar nooit hebben ontmoet, zal de naam van dr. Karl Lueger altijd verbonden blijven met die van Adolf Hitler. Toen Hitler in september...

Lees meer
Chris Stoffer (SGP), Joost Eerdmans (JA21) en Henk Vermeer (BBB) staan de pers te woord, 30 oktober 2026.
Chris Stoffer (SGP), Joost Eerdmans (JA21) en Henk Vermeer (BBB) staan de pers te woord, 30 oktober 2026.
Interview

De Zuiderzee is nooit gedempt in de ogen van rechtse politici

De partijleiders van JA21, SGP en BBB hebben alle drie een connectie met het Veluwse Harderwijk en komen daar graag voor uit. Historicus Eva Vriend is niet verbaasd: ‘Rechtse partijen zien visserijplaatsen nog altijd als het echte Nederland.’ Joost Eerdmans (JA21), Chris Stoffer (SGP) en Henk Vermeer (BBB) kunnen het kabinet aan een meerderheid helpen...

Lees meer
Eustatius van Boulogne op het tapijt van Bayeux
Eustatius van Boulogne op het tapijt van Bayeux
Artikel

Gaf een koningsmoordenaar opdracht voor het Tapijt van Bayeux?

Op het Tapijt van Bayeux speelt graaf Eustatius van Boulogne een heldenrol. Maar volgens de kronieken was hij een lafaard – of erger. Liet hij het borduurwerk maken om zijn naam te zuiveren? In het British Museum wordt momenteel het Tapijt van Bayeux tentoongesteld. Het is een van de belangrijkste bronnen over de Slag bij...

Lees meer
Loginmenu afsluiten