Alle artikelen
Laten we eerlijk zijn: in de geschiedenis van Nederland is de achttiende eeuw nooit het meest tot de verbeelding sprekende tijdvak geweest. Na de heroïsche Opstand en de zowel in economisch als in cultureel opzicht ‘gouden’ zeventiende eeuw leek de eeuw die in het buitenland vooral wordt geassocieerd met de Verlichting in de Republiek vooral een periode van verval.
De Zeven Provinciën raakten hun positie als grootmacht kwijt, economisch ging het bergafwaarts, en er was geen enkele kunstschilder die zelfs maar in de schaduw van Rembrandt of Vermeer kon staan. Ook op literair gebied was de situatie allesbehalve florissant, en er waren geen achttiende-eeuwse auteurs die de vergelijking met Hooft, Vondel of Revius konden doorstaan.
Wie in de prestigieuze, door Bert Bakker prachtig uitgegeven reeks Geschiedenis van de Nederlandse literatuur – waarvan inmiddels zeven delen verschenen zijn – de achttiende eeuw voor zijn rekening moet nemen, lijkt dus een beetje een pechvogel. Inger Leemans en Gert-Jan Johannes, die deze taak op zich hebben genomen, beginnen bovendien met de constatering dat dit besef van verval en decadentie ook al leefde aan het einde van de achttiende eeuw zelf.
Dat was de periode waarin de eerste literatuurgeschiedenissen werden geschreven, en die benadrukten meteen dat negatieve beeld, waarbij het erbarmelijke peil van de ‘fraaie letteren’ vooral werd geweten aan funeste buitenlandse invloeden. Matthijs Siegenbeek, die in 1797 op 23-jarige leeftijd de eerste hoogleraar Nederlandse taal- en letterkunde werd, contrasteerde de ‘kwijning’ en ‘vadzige rust’ van de toenmalige literatuur met de ‘stoute, krachtige en oorspronkelijke’ letteren uit de Gouden Eeuw, toen auteurs nog niet beïnvloed waren door het doodse Franse classicisme.
Dat Leemans en Johannes niettemin een boek van ruim 800 bladzijden hebben afgeleverd – dat in tegenstelling tot de overige delen geen aandacht besteedt aan de Zuid-Nederlandse literatuur – wil niet zeggen dat ze ons trakteren op een eindeloze reeks biografietjes en samenvattingen van het oninteressante werk van derderangs auteurs.
Om te beginnen waren auteurs als Betje Wolff en Aagje Deken, Jacob Campo Weyerman, Hiëronymus van Alphen, Gerrit Paape, Johannes Kinker en Willem Bilderdijk allesbehalve oninteressant, en is het goed om hen eens duidelijk in de context van hun tijd te plaatsen. Maar bovendien is die context ook zeker wel de moeite waard.
Leemans en Johannes schetsen op uiterst leesbare wijze de achttiende-eeuwse boeken- en tijdschriftenmarkt en gaan in op formele en informele literaire netwerken, zoals de in deze periode sterk opkomende letterkundige genootschappen, terwijl ze ook aandacht besteden aan het ontstaan van het professionele toneelbedrijf. Hierbij richten zij zich niet alleen op de lectuur van een kleine elite, maar ook op meer ‘volkse’ uitgaven.
Want dat er buiten die elite veel gelezen werd staat wel vast. Zo merkte een Duitse reiziger in 1792 op dat ‘de smaak voor dichtkunde en wetenschappen over ’t algemeen, in de Nederlanden veel uitgestrekter is, dan in Duitschland’, waarna hij meldt dat hij boeren heeft ontmoet die over een aanzienlijke bibliotheek beschikten.
Ook gaan de auteurs uitgebreid in op de relatie tussen vorm en inhoud van literaire teksten. Aan welke normen moesten achttiende-eeuwse romans, gedichten en essays voldoen? Welke esthetische én ethische eisen werden hieraan gesteld, en welke ontwikkelingen waren hierin zichtbaar? Welke genres waren populair, en wat zegt dit over de achttiende-eeuwse samenleving? Welke rol speelden religie en politiek in de Nederlandse letterkunde, en welke invloed oefenden allerlei geschriften uit?
Hoewel een groot deel van de achttiende-eeuwse teksten ons nu niet zo heel veel meer zegt – omdat ze gaan over onderwerpen die ons minder interesseren of waarover we te weinig weten om het allemaal te kunnen volgen – laten Leemans en Johannes zien dat ook als het om literatuur gaat de achttiende eeuw allerminst een saai en doods tijdvak was.
Worm en donder. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1700-1800: de Republiek
Inger Leemans en Gert-Jan Johannes (met medewerking van Joost Kloek)
816 p. Bert Bakker, € 59,95
Dit artikel is exclusief voor abonnees
BOEKEN: Inger Leemans e.a., Worm en donder. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1700-1800
Laten we eerlijk zijn: in de geschiedenis van Nederland is de achttiende eeuw nooit het meest tot de verbeelding sprekende tijdvak geweest. Na de heroïsche Opstand en de zowel in economisch als in cultureel opzicht ‘gouden’ zeventiende eeuw leek de eeuw die in het buitenland vooral wordt geassocieerd met de Verlichting in de Republiek...
BOEKEN: Herman Böhl, Wibaut de Machtige. Een biografie
De biografie van Florentinus Wibaut (1859-1936), geschreven door de politicoloog Herman de Liagre Böhl, roept een vraag op: was Wibaut ooit uitgegroeid tot de machtigste wethouder van Amsterdam en grondlegger van het ‘wethouderssocialisme’, als hij in zijn Middelburgse tijd níét was begonnen als liberaal en schatrijk ondernemer? Hoewel Liagre Böhl...
BOEKEN: Marita Mathijsen, Historiezucht. De obsessie met het verleden in de negentiende eeuw
De verste grens tussen geschiedenis en menselijk geheugen lijkt te liggen op ongeveer tweehonderd jaar. Soms herinneren mensen zich dingen die hun grootouders hun verteld hebben en die zij weer van hun grootouders hadden. In Historiezucht geeft Marita Mathijsen een aantal voorbeelden van zaken die ze van haar grootvader of diens generatiegenoten gehoord heeft,...
BOEKEN: Mathew Brady en The Battle Hymn of the Republic
Het beeld dat we van de Verenigde Staten in de negentiende eeuw hebben is voor een groot deel bepaald door één man: de fotograaf Mathew Brady. In zijn fotostudio werden alle beroemdheden van zijn tijd vereeuwigd. Hij maakte de beroemde campagnefoto van Abraham Lincoln, een statig maar tegelijk ingetogen en menselijk portret van de...
BOEKEN: Philip Shenon, Anatomie van een aanslag. De definitieve geschiedenis van het onderzoek naar de moord op John F. Kennedy
De moord op de Amerikaanse president John Fitzgerald Kennedy op 22 november 1963 was voor de meeste tijdgenoten natuurlijk onverteerbaar. Geen beter bewijs voor de ontsteltenis die JFK’s dood teweegbracht dan de talloze complottheorieën die sindsdien zijn ontwikkeld, de ene nog meer bizar dan de andere, en bijna allemaal ‘bewezen’ in een boek. ...
FILM: Signalement
Het kan niemand de laatste maanden zijn ontgaan dat prins Willem Frederik in 1813 vanuit Engeland in Scheveningen voet aan wal zette. Dat gebeurde op 30 november, waarna hij een dag later als Willem I tot soeverein vorst werd uitgeroepen. Met uitzondering van de Tweede Wereldoorlog zijn de Oranjes vanaf die tijd niet...
FILM: Terry Jones. Het leven van de Romeinen
Freek de Jonge die een documentaire maakt over het dagelijks leven van de Romeinen? Youp van ’t Hek die ons de geschiedenis van Egypte bijbrengt? Theo Maassen die een achtdelige tv- serie maakt over de Middeleeuwen? Nederlandse komieken hebben overal een mening over, maar worden zelden betrapt op historische interesse. Bij hun collega Terry Jones,...
TENTOONSTELLING: Willem I, II en III in Paleis het Loo
Ook al waren de golven metershoog, acteur Huub Stapel kwam op 30 november als prins Willem Frederik aan op het strand van Scheveningen. Weliswaar met een amfibievoertuig en niet met een sloep, maar dat deerde de toeschouwers niet. Het startschot van de viering van 200 jaar Koninkrijk was gegeven. Paleis...
‘Briljante leugen voorkwam propagandistisch showproces’
De Kristallnacht was de eerste grootschalige geweldsuitbarsting tegen de Joden in nazi-Duitsland. De moordaanslag van een zeventienjarige, Joodse jongen op een Duitse diplomaat in Parijs vormde volgens de nazi’s de aanleiding tot deze ‘spontane’ en ‘ontembare’ volkswoede. Strafrechtadvocaat en historicus Sidney Smeets beschrijft in De wanhoopsdaad wat er verder gebeurde met deze jongen en hoe...
‘Het West-Romeinse rijk verkruimelde’
In het begin van de vierde eeuw was Rome niet langer de hoofdstad van het Romeinse rijk. Constantinopel, het hedendaagse Istanbul, nam zijn plaats in. In tegenstelling tot wat vaak beweerd wordt is Rome niet meteen ingestort en is Constantinopel niet in één keer opgebloeid. Dat schrijft emeritus hoogleraar Fik Meijer in zijn nieuwe boek...
COLUMN: Paradijs
In de jaren vijftig kwamen de beoefenaren van de sociale wetenschap tot de conclusie dat het tijdperk van politieke ideologieën definitief was afgelopen. Socialisme, communisme, fascisme en conservatisme hadden hun relevantie verloren. Werkgevers, werknemers en overheid hadden elkaar gevonden in het pragmatische compromis van de gemengde economie in combinatie met de moderne verzorgingsstaat. Daarmee...
Marie-Anne Lenormand
In de chaos van de Revolutie werd Mademoiselle Lenormand, nog altijd bekend van waarzegkaarten, gedwongen te werken in de straten van Parijs. Daar legde ze de kaarten voor haar klanten, in een bont gezelschap van straatverkopers, artiesten en charlatans. Maar haar bijzondere gaven zouden haar uiteindelijk brengen tot de kringen rond Napoleon en zijn echtgenote...
