Alle artikelen
Tijdens de collegedag Koude Oorlog op 15 november geeft historicus Willem Melching een analyse van de Sovjet-Unie vanaf 1945. Hij legt de nadruk op de periode na het overlijden van Jozef Stalin. In zijn verhaal stelt hij de Amerikanen en de Russen voor als heersers over een koloniaal rijk. Hij vertelt waarom Moskou zijn ‘koloniën’ zo slecht wist te besturen en waaraan het Sovjetimperium uiteindelijk ten onder ging. ‘In 1989 was de Sovjet-Unie niet failliet, ze gaven het gewoon op’.
Wie was de belangrijkste persoon tijdens het bestaan van de Sovjet-Unie?
‘Stalin. Hij heeft het Sovjetrijk zijn uiteindelijke vorm gegeven en realiseerde de bewapening en planeconomie al voor de Tweede Wereldoorlog. Bovendien deinsde hij er niet voor terug om veertig a vijftig miljoen mensen op te offeren of te laten vermoorden door de Duitsers.
Stalins opvolgers werden na zijn dood in 1953 opgezadeld met zijn erfenis, maar ze voegden hier niets meer aan toe. Het ging alleen maar bergafwaarts.
Rusland torst de nalatenschap van het communisme nog steeds als een loden last met zich mee. Behalve wodka en gas hebben ze geen exportproducten van enig belang. Vergelijk dat eens met de bloeiende economie van China, een communistisch land dat wel hervormingen heeft doorgevoerd.’
Is er een cruciale gebeurtenis aan te wijzen die de val van het imperium inluidde?
‘Nee, en dat is het opmerkelijke. Het was niet een specifiek moment maar een sluipend proces. Het Sovjetimperium stond begin jaren zeventig eigenlijk al aan de rand van de afgrond. Dankzij de spectaculaire stijging van de olieprijzen kon het rijk zijn ondergang nog tien jaar uitstellen.
Toen in de winter van 1981 in Polen de noodtoestand werd uitgeroepen had het Warschaupact gewoon gewapend kunnen ingrijpen, maar Moskou durfde dat volgens veel historici niet meer aan. Vanaf dat moment was de dynamiek eruit en strompelde de SU verder op het einde af. In 1989 was de Sovjet-Unie niet failliet, maar de leiders gaven het gewoon op. Ze beseften dat het niks meer werd. Hoe dat kwam leg ik uit in het college.’
Heeft de Sovjet-Unie ooit een serieuze bedreiging gevormd voor het westen?
‘Er zijn wel momenten geweest dat de Sovjet-Unie echt gevaarlijk was, zoals tijdens de Berlijn- en Cubacrisis. Volgens sommigen was er in de oorlog tussen Egypte en Israël van 1973 ook een serieuze dreiging.
Maar het gevaar was vooral reëel omdat we in het westen bang waren. Internationale politiek draait niet om feiten, maar om perceptie. Nu zijn we niet meer bang voor Rusland hoewel er in feite niets is veranderd: er zit nog steeds een idioot in het Kremlin en ze hebben nog steeds dezelfde atoomwapens. Het aantal wapens is niet belangrijk, maar het idee dat iemand ze wil gebruiken wel.’
De collegedag Koude Oorlog vond plaats op 15 november 2013 te Amsterdam. Klik hier om de bijbehorende luisterbox te bestellen.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
‘Ondergang Sovjet-Unie was een sluipend proces’
Tijdens de collegedag Koude Oorlog op 15 november geeft historicus Willem Melching een analyse van de Sovjet-Unie vanaf 1945. Hij legt de nadruk op de periode na het overlijden van Jozef Stalin. In zijn verhaal stelt hij de Amerikanen en de Russen voor als heersers over een koloniaal rijk. Hij vertelt waarom Moskou zijn ‘koloniën’...
De Gouden Eeuw in 17 portretten en momenten
Lees hier het eerste hoofdstuk uit het rijkgeïllustreerde boek De Gouden Eeuw in 17 portretten en momenten van Luc Panhuysen. Meer lezen? Bestel het werk dan in onze webshop. Afbeelding: Regenten van het Elisabeth Gasthuis door Frans Hals (1641). Dit artikel is exclusief voor abonnees Begrijp het heden, begin bij het verleden:...
Liefdesmoord in Nijmegen
Nijmegen, 1713. Anna Maria Vonk staat op het schavot met haar minnaar, de dichterlijke luitenant Behr. Zijn zij schuldig aan de moord op haar man? Het procesdossier van de ‘liefdesmoord’ leest 300 jaar later als het ruwe materiaal voor een klassiek drama, met dwingende liefdesbrieven die dienden als bewijsstukken. Samen stonden ze op het schavot....
Soapserie verkoopt sprookjes
Miljoenen Indonesiërs zijn elke avond aan de buis gekluisterd voor Gajah Mada. Deze soapserie gaat over een historische figuur: Gajah Mada was een succesvol militair en minister-president van het Majapahitkoninkrijk op Java, dat in de dertiende en veertiende eeuw een groot deel van de archipel beheerste. De zevenjarige Rafael utra...
Slavenhandel: een marginale business
De bewoners van de Amsterdamse grachtengordel werden rijk over de rug van de slaven die zij verhandelden in de zeventiende en achttiende eeuw. Dat is het gangbare beeld. Maar met aftrek van kosten resteerde er van de handel een bescheiden plus van 2 tot 3 procent. Investeerders werden dus niet rijk van de trans-Atlantische slavenhandel....
Russische duikboten voor Nieuw-Guinea
In augustus 1962 lagen Russische onderzeeërs voor de kust van Nieuw-Guinea – klaar om een Nederlands fregat aan te vallen. In het conflict over de dekolonisatie van het eiland speelde de Sovjet-Unie een cruciale rol. Duikbootofficieren krijgen nooit veel uitleg. Een koers, een tijdschema, een doelwit – dat is het wel. De Russische Gennadi Melkov...
De CPN koos voor Stalin en brak met Nederland
In 1949 brak de Communistische Partij van Nederland (CPN) met de rest van Nederland. De verhoudingen met niet-communisten bereikten een dieptepunt en de partij koos radicaal voor de Sovjet-Unie en de jubilerende leider Jozef Stalin. Als de Nederlandse communisten er ooit van overtuigd waren dat de Internationale ‘morgen’ zou ‘heersen op aard’, dan was het...
Marco Polo beschreef het vreemde rijk van de Grote Khan
Een kwart eeuw lang observeerde Marco Polo het leven in het Azië. In opdracht van de grote Koeblai Khan maakte hij er lange reizen. Terug in Italië dicteerde hij een beroemd verslag vol monsters, kannibalen en tovenaars. Ga niet naar de Andaman-eilanden, want daar wonen afgodendienaren die zich gedragen als wilde beesten. Alle mannen hebben...
‘Communisten wilden rechtvaardige wereld’
‘Ik vind de vergelijking nogal beledigend,’ reageert Ben Bosch op de stelling van deze maand. Die luidt: ‘Communisten in de Koude Oorlog waren net zo fout als NSB’ers in de jaren dertig.’ Volgens Bosch klopt dat niet, want communisten waren ‘meelopers die droomden van een rechtvaardige wereld’. En al spreekt de stelling van NSB’ers in...
INTERVIEW: ‘Republiek leefde op toppunt van haar kunnen’
‘Het was een scherp, intens levend land, dat het beste in mensen naar boven bracht,’ zegt Luc Panhuysen. In zijn nieuwe boek De Gouden Eeuw in 17 portretten en momenten laat hij zien hoe de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden tot bloei kwam. Hij bewerkte artikelen die verschenen in Historisch Nieuwsblad en vulde ze aan...
ONDERZOEK: Verrader of verzoener?
Als het gaat om de geschiedenis van de vroegmoderne tijd (1500-1880), is de afgelopen decennia veel aandacht besteed aan de wisselwerking tussen oorlogvoering, staatsvorming en maatschappelijke ontwikkelingen. Vooral in de Engelstalige wereld speelde het begrip ‘militaire revolutie’ een belangrijke rol. Er werd verwoed gedebatteerd over de vraag in welke mate de ingrijpende militaire veranderingen...
Camus blijft een wereldhit
George Bush junior, geen groot lezer, verslond de roman L’Étranger, zoals de dochters van Barack Obama dat ook deden. Op het Taksim-plein in Istanbul las op 24 juni 2013 een betoogster het essay Le Mythe de Sisyphe voor, uit protest tegen de autoritaire premier Erdogan. In Japan is La Peste sinds de kernramp van Fukushima...
