Alle artikelen
Wie verneemt dat keizer Constantijn op 8 november 324 de stad Constantinopel stichtte, zal waarschijnlijk algauw aan een soort Lelystad of Almere denken: een compleet nieuwe stad op ongerept land. Maar het is beter om Zoetermeer of Nieuwegein voor ogen te houden.
Zoals daar al een dorp lag – of zelfs twee (Jutphaas en Vreeswijk) –, ineens overweldigd door een enorme uitbreiding, zo bestond er op de landpunt tussen de Zee van Marmara en de Gouden Hoorn op de overgang naar de Bosporus al duizend jaar een stad: Byzantium, gesticht door kolonisten uit het Griekse Megara.
In zijn overzicht van de geschiedenis van de oude Grieks-Romeinse wereld heeft Anton van Hooff het dan ook terecht over een ‘ombouw’, maar hij voegt eraan toe dat Constantinopel bedoeld was als ‘een nieuw Rome, maar dan christelijk’.
Dat is half waar. Zoals Constantijn in Rome nieuwe kerken bouwde buiten de oude stadskern, zo deed hij dat in Constantinopel ook, maar daar stichtte hij de Hagia Ereine direct in het oude centrum. Niet ver ervandaan zou zijn zoon Constantius II in 360 de Hagia Sophia inwijden. Maar, zo beschrijft Fik Meijer in zijn vertelling over Rome en Constantinopel van de vierde tot de zevende eeuw, Constantijn bouwde ook tempels voor de oude goden, zoals het Capitolium, gewijd aan Jupiter, Iuno en Minerva.
Langzaam zou de inclusieve Romeinse godsdienst echter vervangen worden door het exclusieve christendom. Dit wordt gesymboliseerd door het moment waarop het oude Pantheon te Rome, in 393 door keizer Theodosius al tot verboden gebied verklaard, in 608 tot kerk werd omgedoopt. Een jaar eerder had de keizer Phocas de bisschop van Rome al erkend als het ‘hoofd van alle kerken’.
Toen Constantijn de troon naar zijn nieuwe hoofdstad verplaatste, was het keizerschap al jaren op drift. Keizers verbleven vaak bij hun troepen of resideerden in plaatsen als Trier in het westen of Antiochië in het oosten. Toen Constantijn in 312 zijn rivaal Maxentius bij de Milvische brug versloeg, was dat voor hem, al jaren actief in het rijksbestuur, zijn eerste bezoek aan Rome. Het verbazingwekkendst is in feite dat het Romeinse keizerschap daarna zo honkvast bleef en het nog tot 1453 in die ene stad zou uitzingen.
Fik Meijer beschrijft de drie eeuwen waarin Rome een neergang doormaakte van een bevolking van een miljoen mensen naar ongeveer 40.000. In deze tijd groeide Constantinopel van de stad van 20.000 inwoners die Constantijn aantrof uit tot 600.000 inwoners in de zesde eeuw, om daarna weer terug te vallen tot minder dan 200.000 rond 700.
Hij doet dat helder, maar hij vertelt vooral goed na wat uit de bronnen bekend is. Soms zou je willen dat hij wat meer vragen opwierp en nadrukkelijker aangaf wat we níét weten. En in een boek waarin topografie zo’n grote rol speelt zou je meer kaartjes wensen die op de tekst zijn toegesneden.
Eigenlijk valt er nauwelijks te zeggen wanneer Rome werkelijk uit het oude Romeinse Rijk losraakte. Door zich in de kroning van Karel de Grote (800) te verbinden met de Franken zorgde het pausdom – aanvankelijk met knarsetandende erkenning vanuit Constantinopel – voor een kronkelige voortzetting of herleving van het keizerschap in het westen. Daar zou pas in 1806 door Napoleon een einde aan komen.
Dit soort lijnen naar latere tijden en het heden stipt Anton van Hooff voortdurend aan. Hij is de ideale docent, die de relevantie van zijn verhaal op elke bladzijde ongedwongen bewijst.
Klassiek. Geschiedenis van de Grieks-Romeinse wereld
Anton van Hooff
456 p. Ambo, € 22,95
Twee steden. Opkomst van Constantinopel, Neergang van Rome (330-608)
Fik Meijer
324 p. Athenaeum-Polak & Van Gennep, € 19,95
Dit artikel is exclusief voor abonnees
BOEKEN: Rome en Constantinopel
Wie verneemt dat keizer Constantijn op 8 november 324 de stad Constantinopel stichtte, zal waarschijnlijk algauw aan een soort Lelystad of Almere denken: een compleet nieuwe stad op ongerept land. Maar het is beter om Zoetermeer of Nieuwegein voor ogen te houden. Zoals daar al een dorp lag – of zelfs twee (Jutphaas en Vreeswijk)...
BOEKEN: Geschiedenis van de Wadden
‘Onze cultuur lijdt schade, indien de geschiedschrijving voor een wijder publiek in handen raakt van een esthetiserende gevoelshistorie, die uit een literaire behoefte voortkomt, met literaire middelen werkt, en op literaire effecten gericht is.’ Aldus luidt de vrij lange titel van het derde hoofdstuk van het uitvoerige essay De taak der cultuurgeschiedenis, dat Johan...
BOEKEN: Franse cultuurhistorici nog springlevend
De zogeheten histoire des mentalités, ofwel cultuurgeschiedenis op z’n Frans, was een generatie geleden wereldberoemd. Hoewel je het in dit tijdperk van global history en Angelsaksische dominantie in Kleio’s koninkrijk niet zou verwachten, blijken en blijven Franse historici bijzonder gehecht aan hun eigen – inmiddels klassieke – geschiedenisopvattingen. Recent verschenen titels als Une histoire du...
FILM: Signalementen
The Butler Lee Daniels Te zien vanaf 5 december Goed idee om naar de geschiedenis van de zwarte burgerrechten te kijken door de ogen van een zwarte man die de ontwikkelingen ruim dertig jaar gadesloeg vanaf een bijzondere plek, namelijk het Witte Huis. Die man, Eugene Allen, was de zoon van...
FILM: Long Walk to Freedom over Nelson Mandela
Vier jaar geleden maakte regisseur Clint Eastwood met de speelfilm Invictus van Nelson Mandela een ondraaglijke heilige. Morgan Freeman speelt hem als een man die nooit aan zichzelf, maar altijd aan zijn volk denkt, geen zwakheden heeft en uitsluitend in wijze oneliners spreekt. De makers van Mandela. Long Walk to Freedom hebben gelukkig iets minder...
TENTOONSTELLING: Verzetsmuseum Junior
De oorlog van Jan, Henk, Eva en Nelly Verzetsmuseum Junior leert en vermaakt moeiteloos Twee jaar geleden ging ik met mijn dochter naar het Verzetsmuseum. Het kreeg indertijd een 9 in onze museumtest en was in mijn beleving heel toegankelijk. We liepen alleen meteen op tegen een uiteenzetting over de verzuiling, en dat...
‘De expansie was een marginaal verschijnsel’
Wat is de reden dat de uitbreiding naar de Oost en de West juist tijdens de Opstand plaatsvond? ‘De Opstand had er niet veel mee te maken. Aan het eind van de zestiende eeuw was Nederland al een belangrijke handelsnatie binnen Europa. De expertise die nodig was voor verre zeereizen is toen opgebouwd, men voer...
Leve de politiek
Iedereen heeft een hekel aan de politiek. Zelfs politici zeggen vaak een hekel aan hun beroep te hebben. Ze zouden liever iets anders doen, maar offeren zich op in het algemeen belang. In vrijwel alles dat over de politiek gezegd en geschreven wordt, klinkt afkeer en kritiek door. Het meest spraakmakende fenomeen van de...
Kan een revolutie twee eeuwen duren?
De geschiedenis is vol van revoluties: zo was er de Agrarische Revolutie, zo’n 12.000 jaar geleden – toen de mens van jager-verzamelaar landbouwer werd; de Wetenschappelijke Revolutie, van 1500 tot 1700 – toen het experiment, nieuwe instrumenten en de wiskunde zorgden voor een snelle groei van de natuurwetenschappelijke kennis; de Militaire Revolutie, ook van 1500...
‘Alles beweegt en verandert er’
De Wadden zijn nu een geliefd recreatiegebied, maar veel langer zag men ze als een onherbergzaam oord waar je overgeleverd was aan de wil van de natuur. In De Wadden. Een geschiedenis laat OVT-presentator en neerlandicus Mathijs Deen het gebied en zijn bewoners zien vanaf het ontstaan – meer dan tienduizend jaar geleden –...
Fortuyn: ramp voor politiek en vaderland
Het is deze maand tien jaar geleden dat Fortuyn werd vermoord. Op het moment dat ik dit schrijf hebben we een aanzienlijk deel van de terugblikken op zijn zonderlinge verschijning in de Nederlandse politiek al achter de rug. Onze populistische held kwam er bepaald goed vanaf. De bekende retoriek over het Volk werd hier en...
Aletta Jacobs op vredesmissie
Aletta Jacobs was niet alleen Nederlands eerste vrouwelijke dokter en activiste voor vrouwenrechten, maar ook een onverschrokken pacifiste. Tijdens de Eerste Wereldoorlog organiseerde ze een vredescongres en reisde ze door oorlogsgebied met een oproep tot vredesonderhandelingen. ‘Ik voel heel sterk dat we nu onze stem moeten verheffen, zodat het nieuwe tijdperk van beschaving, dat uit...
