‘Willem Drees was een uitzonderlijk bekwaam bestuurder. Hij bereidde zich grondig voor, behield zijn gezond verstand, kon mogelijke twistpunten tot kernpunten reduceren en had gevoel voor wat anderen bewoog. Hij was een eenvoudig man in zijn optreden, soms bijna verlegen. Hij drong zich nooit op de voorgrond en hij poseerde nooit.’
Haast een mensenleven lang houdt Hans Daalder (1928), emeritus hoogleraar politieke wetenschappen in Leiden, zich al bezig met PvdA’er Willem Drees (1886-1988). Hij schreef samen met Jelle Gaemers vijf boeken over de populaire politicus. In 2014 verscheen het laatste deel, Premier en elder statesman. Daarin staan prachtige voorbeelden van Drees’ bescheidenheid: hij liep meestal naar zijn werk, stond gewoon in de rij voor de bioscoop en at tussen de middag het liefst thuis bij zijn vrouw To.
‘De eerste keer dat ik Drees sprak, in 1955, interviewde ik hem over de bezettingstijd. Hij nam tijdens de oorlog een centrale plaats in ondergronds overleg en verzet. Daarom werd hij na de oorlog ook mede belast met de formatie van het eerste kabinet na de bevrijding.’
In 1947 legde Drees als minister van Sociale Zaken met de Noodwet Ouderdomsvoorziening de basis voor de latere AOW, wat hem een diepe dankbaarheid van de bevolking opleverde. Van 1948 tot 1958 was hij minister-president in vier breed gevormde kabinetten, die vaak ten prooi vielen aan scherpe conflicten. ‘De indruk bestaat dat men na de oorlog eensgezind het land opbouwde. In werkelijkheid waren de tegenstellingen erg groot.’
‘De indruk bestaat dat men na de oorlog eensgezind het land opbouwde. In werkelijkheid waren de tegenstellingen erg groot’
Sinds 1964 onderhield Daalder regelmatig contact met Drees. ‘In 1973 liet hij weten dat hij graag zag dat ik ooit zijn politieke biografie schreef, maar dan wel aan de hand van archiefstukken. Pas na mijn emeritaat in 1993 kon ik me ermee bezighouden.’ Vanaf 1992 had Daalder hulp van de historicus Jelle Gaemers (1964). Gaemers ordende het archief van Drees en leerde steno – Drees noteerde alles in snelschrift. Ook begon hij mee te schrijven. Dat resulteerde in Gaemers’ proefschrift over het leven van Drees tot 1940.
De pijnlijkste kwestie in de loopbaan van Drees was de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd. ‘Velen hebben daarover een gemakkelijk oordeel, zonder dat ze de problemen kenden waarvoor opeenvolgende kabinetten stonden,’ zegt Daalder. ‘Dat geldt ook voor de twee “politionele acties”. Met name in de aanloop naar de tweede politonele actie bleef Drees zich daartegen verzetten; hij dreigde zelfs ontslag te nemen als minister-president. Drees was zich bewust van de blijvende betekenis van de Republiek als nationalistisch symbool. Ook had hij een beter oog dan velen voor het doorslaggevend belang van internationale factoren. Toch groeide het beeld dat hij hoofdverantwoordelijk was voor alles wat misging. Hij zou alle excessen hebben toegedekt, maar hij wenste juist grondig onderzoek ernaar, dat bewust vertraagd werd door de autoriteiten in Nederlands-Indië.’
In de loop van de jaren zestig gaf Drees zijn politieke activiteiten op, omdat zijn ogen en oren hem in de steek lieten. Ondertussen raakte hij vervreemd van zijn eigen partij. ‘Hij was een echte sociaal-democraat. Hij was opgegroeid in een traditie van grondig debat en respect voor belangrijke procedures.’ Dat botste met de opstelling van Nieuw Links. ‘Hij ergerde zich aan hun hervormingsvoorstellen en gaf daar ook blijk van. Hij geloofde niet in polarisatie. Uiteindelijk zei hij zijn lidmaatschap van de partij op. Dat trok natuurlijk enorm de aandacht. “Kon ik maar stilletjes weggaan,” zei hij al twee jaar voor hij daartoe overging. De sfeer verhardde en er werd een enorme troep modder over hem uitgestort toen hij de stap werkelijk zette. Hij zou een verrader van de arbeidersklasse zijn. Zijn vrouw ging eraan onderdoor.’
Drees bleef toch regelmatig televisie-interviews geven. ‘Daaruit bleken de eenvoud en de intelligentie van zijn persoonlijkheid. Hij werd allengs populairder in meer conservatieve kringen dan bij links. Toen de PvdA zakelijker werd onder invloed van Wim Kok, volgde de herwaardering. Inmiddels heeft Drees bijna een mythologische status gekregen.’
Hans Daalder en Jelle Gaemers
Premier en elder statesman. Willem Drees 1886-1988. De jaren 1948-1988
Uitgeverij Balans, € 49,95
Biografie Drees. Vijf delen
Uitgeverij Balans, € 125
