Alle artikelen
Om woorden zit Simon Schama nooit verlegen. Het verbaast dan ook niet dat het begeleidende boek bij zijn vijfdelige BBC-serie over de geschiedenis van de Joden uitgroeide tot twee delen, waarvan het eerste nu voor ons ligt. Schama presenteert zich als een betrokken lid van de Joodse gemeenschap. Jood zijn betekent voor hem woorden weten te vinden, ‘mens van het boek’ zijn.
Maar niet voor niets is Schama hoogleraar geschiedenis én kunstgeschiedenis, en hij betoont zich vooral iemand die van kijken geniet en zo tot zijn meest lyrische ontboezemingen komt. Het zijn vaak beelden en voorwerpen die hem zijn woorden ontlokken. In de titels van de afdelingen waaruit dit boek bestaat figureren dan ook mozaïeken, naast papyrus, potscherf, perkament en papier.
Bij opgravingen vond men die vaak op de vloeren van synagoges uit het begin van de jaartelling. Schama is helemaal verrukt van de prachtige fresco’s die gevonden werden in een synagoge in Doura-Europos aan de bovenloop van de Eufraat. De gelovigen werden er omgeven door grote afbeeldingen uit de Joodse geschiedenis, waaronder die van de badende en dus naakte Egyptische prinses die Mozes in zijn rieten mandje in de Nijl vond. Het bijbelse beeldverbod werd vaak niet rigoureus opgevat: men zag er alleen een verbod op echte dimensionale beelden in, niet op afbeeldingen.
Schama’s eerste deel eindigt met de hartverscheurende verdrijving van de Joden uit Spanje in 1492, het moment waarop de verschrikkingen van de moderniteit echt begonnen, maar hij wil nadrukkelijk geen lijdensverhaal vertellen. Vervolging, wreedheden en slachtingen waren niet de norm in de ruim twee millennia die hij beschrijft.
Weliswaar leefden de Joden vrijwel altijd in rijken waar anderen de dienst uitmaakten – Perzen, Hellenen, Romeinen, moslims, christenen –, maar hun bestaan was vaak net zo veelkleurig en divers als dat van hun omgeving. En Joden pasten zich ook cultureel – qua bouwstijl, kleding, gebruiken – steeds aan de omringende cultuur aan.
Alleen onder de Hasmonese dynastie hadden ze tussen 142 en 63 kortstondig een eigen onafhankelijke staat in het Heilige Land. Verder was er dan nog het koninkrijk Himyar (Jemen), dat zich rond 500 kennelijk tot het Jodendom bekeerde, maar al spoedig ten onder ging door toedoen van christelijke Ethiopiërs. En het koninkrijk van de Chazaren bij de Kaspische Zee, dat enkele eeuwen later tot het Jodendom overging, maar het ook niet lang uithield.
Het Jodendom was vanaf het begin een internationale religie, met de eerste eeuwen een cultisch centrum in Jeruzalem en de gehele tijd een belangrijk intellectueel centrum in Babylon, waar Schama overigens relatief weinig aandacht aan besteedt. Hij begint zijn verhaal in het Zuid-Egyptische Elephantine, waar de Joodse gemeenschap, vooral bestaande uit soldaten in Perzische dienst, in de vierde eeuw voor Christus zelfs een eigen tempel had. Later verrees er nog een in Leontopolis.
Schama wil laten zien hoe gevarieerd het Jodendom in de loop van zijn geschiedenis was. Zo verhaalt hij met graagte hoe in oude synagoges mannen en vrouwen in één ruimte zaten en dus helemaal niet gescheiden waren. Later gebeurde dat kennelijk wel, mogelijk onder invloed van de islam, toen ook Joodse vrouwen zich gingen sluieren: in de Ben Ezra-synagoge in Fustat (Caïro), waar een omvangrijke collectie Joodse documenten werd aangetroffen, bleek een houten vrouwengalerij te zijn.
Joodse geschiedenis is altijd ook een geschiedenis van de omringende culturen, in het Midden-Oosten en rond de Middellandse Zee, en dat maakt haar zo boeiend. Meestal waren en niet meer dan 1, hooguit 2 miljoen Joden, maar zelfs als hun geschriften vernietigd werden, wisten ze de woorden te bewaren. Schama is niet op volledigheid gericht, maar hij vertelt wel vele prachtige en beeldende verhalen.
De geschiedenis van de Joden. Deel 1: De woorden vinden – 1000 v.Chr. – 1492
Simon Schama
575 p. Atlas Contact, € 34,95
Afbeelding: Simon Schama (2013)
Dit artikel is exclusief voor abonnees
BOEKEN: Simon Schama, De geschiedenis van de Joden. Deel 1
Om woorden zit Simon Schama nooit verlegen. Het verbaast dan ook niet dat het begeleidende boek bij zijn vijfdelige BBC-serie over de geschiedenis van de Joden uitgroeide tot twee delen, waarvan het eerste nu voor ons ligt. Schama presenteert zich als een betrokken lid van de Joodse gemeenschap. Jood zijn betekent voor hem woorden...
BOEKEN: Liefde in tijden van oorlog
Dat historisch onderzoek kan leiden tot gepieker over de essentie van liefde, bewijst Liefde in tijden van oorlog van Annegriet Wietsma en Stef Scagliola. Zij doen verslag van wat er is gebeurd met kinderen die door Nederlandse soldaten in Indonesië verwekt zijn. ‘Oorlogsliefdekinderen’ noemen de auteurs hen. De ‘enige duizenden’ gemengd-bloedige nakomelingen van blanke...
BOEKEN: Kate Williams, Joséphine
Vanaf 1680 bloeide de rododendron in Nederland. Dat de Britse historica Kate Williams in haar biografie van Joséphine de Tascher beweert dat Napoleons vrouw en keizerin Joséphine de rododendron in Europa geïntroduceerd heeft, is een vergeeflijke overdrijving in dit wervelende boek. Joséphine werd in 1763 op het eiland Martinique geboren in...
SIGNALEMENTEN
Grondsop en verwarring. Intellectuelen en hun illusies Rob Hartmans 397 p. Aspekt, € 19,95 Rob Hartmans schrijft recensies en artikelen voor Historisch Nieuwsblad. Ook duikt hij vaak op in de kolommen van De Groene Amsterdammer. In deze bundel heeft hij portretten bij elkaar gebracht van intellectuelen. Drie delen heeft het boek. Een deel over de...
BOEKEN: Herfried Münkler, Der Große Krieg en Volker Ullrich, Adolf Hitler. Biographie, deel 1
Omdat Duitsland in de crisis van 1914 Oostenrijk-Hongarije een ‘blanco cheque’ gaf – door toe te zeggen dat een interventie van Rusland op een reactie van Duitsland kon rekenen – is het gebruikelijk om de schuld – of het grootste deel – voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog bij Duitsland te leggen. Herfried Münkler...
De film Kenau is niet geïnteresseerd in de historische werkelijkheid
Je moest begin 2014 onder een steen liggen als je Kenau Simonsdochter Hasselaer (1526-1587?) wilde ontlopen. De speelfilm Kenau, over de weduwe die volgens de legende met heldenmoed een legertje vrouwen aanvoerde bij het beleg van Haarlem, ging gepaard met een scala aan activiteiten en publicaties.
SIGNALEMENTEN: 12 Years a Slave
Hoe beleefden Amerikaanse slaven de slavernij? Het is nauwelijks bekend, omdat er vrijwel geen geschreven getuigenissen zijn van slaven. Het boek 12 Years a Slave van Solomon Northup uit 1852 is dan ook uitzonderlijk. Northup was een getrouwde vrije man, die in New York als violist de kost verdiende. Zijn leven veranderde in een hel...
TENTOONSTELLING: Het verhaal van Brabant
Een verhaal vertellen is niet het sterkste punt van Nederlandse musea. Hoe mooi ook de multimediainstallaties, en hoe uitbundig ook de uitgestald de objecten, het verhaal is vaak de grote afwezige. De titel van deze tentoonstelling, Het verhaal van Brabant, klinkt daarom veelbelovend. Deze vaste expositie over de Brabants geschiedenis is...
‘Een anticommunistisch gevoel beheerste de stemming’
De Velser Affaire was geen complot. NIOD-onderzoeker David Barnouw sprak hierover met Bas von Benda-Beckmann, auteur van De Velser affaire. Een omstreden oorlogsgeschiedenis in Kennemerland, tijdens de tweede bijeenkomst van Helden en Schurken 5 in het Verzetsmuseum te Amsterdam. De lezingenreeks wordt georganiseerd door het Verzetsmuseum, Historisch Nieuwsblad, NIOD en NTR/VPRO. Von Benda-Beckmann: ‘Aan het...
Karel de Grote: vader van Europa
In de halve eeuw dat Karel de Grote de scepter zwaaide, wist hij een groot deel van Europa onder zijn heerschappij te krijgen.
‘De Wertheims is onderdeel van de geschiedenis’
De goed ontvangen roman De Wertheims vertegenwoordigt het verhaal van vele Joods-Duitse families tijdens de Eerste en Tweede Wereldoorlog. Dat zegt auteur en Wertheim-nazaat Silvia Tennenbaum (1928). In 1938 emigreerde zij – een achternichtje van Anne Frank – met haar ouders van Duitsland naar de Verenigde Staten. ‘De Wertheims is meer dan een familieverhaal,...
‘Middeleeuwse stadsbewoners gaven een eigen invulling aan religie’
In de Middeleeuwen kwamen steden op en groeiden uit tot belangrijke centra. Hoe verliep dit precies?‘Er is een opvallend verschil in fasering: in 1300 bestond Amsterdam uit amper meer dan een straat, terwijl na 1500 de stad pijlsnel groeide. Hiervoor waren Dordrecht en Utrecht belangrijke steden maar Amsterdam overvleugelde hen.’ ‘De groei van steden begon...
