Hoewel zijn broer Wilhelm, de taalwetenschapper, filosoof en staatsman, nu beroemder is, kan zonder overdrijving gezegd worden dat de natuurwetenschapper en ontdekkingsreiziger Alexander von Humboldt (1769-1859) in zijn tijd een global celebrity was.
Zijn biograaf, de in India geboren, in Duitsland opgegroeide en nu in Engeland wonende Andrea Wulf, bepleit een herwaardering. Humboldt was namelijk de eerste die aantoonde dat opwarming van de aarde ernstige gevolgen heeft voor mensen en ecosystemen.
Humboldt leerde ons – even kort door de bocht – naar de natuur kijken. Door er voor een breed publiek over te schrijven, maar vooral door lange ontdekkingsreizen te maken. Bij wijze van uitzondering kreeg hij van de Spaanse koning toestemming de Zuid-Amerikaanse koloniën te bezoeken. Vijf jaar lang reisde Humboldt door Panama, Venezuela, Bolivia en Peru, waar hij een indrukwekkendehoeveelheid kennis verzamelde over nooit eerder beschreven planten en dieren. Overal stak hij zijn thermometer in, hij had altijd een liniaal op zak en nam voortdurend monsters van planten. Na zijn bloedstollende avonturen in het oerwoud maakte hij even een omweg naar Noord-Amerika om daar zijn enthousiasme te delen met president Jefferson.
Humboldt leerde ons naar de natuur kijken
Hoewel Humboldt in Berlijn geboren en gestorven is, woonde hij decennialang in Parijs. En terwijl hij een jaarlijkse toelage ontving van de Pruisische koning Frederik Willem III, was hij een overtuigd aanhanger van de Franse Revolutie. In 1827 waren de verhoudingen tussen Berlijn en Parijs politiek zodanig verstoord dat hij toch maar terugkeerde om aan het hof een bestaan als kamerheer te leiden. Hij was dertig jaar bezig zijn Zuid-Amerikaanse reis in 23 dikke boekdelen te beschrijven.
Humboldt kwam tot het besef dat de verbeelding even onmisbaar was voor ons begrip van de natuurlijke omgeving als de rede, en verbond het mechanische wereldbeeld van Leibniz, Descartes en Newton met de dichtkunst van de Romantiek. In Zuid-Amerika had hij gezien dat de Spaanse overheersers Afrikaanse mannen en vrouwen te koop aanboden, die als beesten werden behandeld. Dit, mét zijn opvatting dat kolonialisme tot verwoesting van de natuurlijke omgeving leidde, maakte hem tot een voorbeeld voor zijn vriend Simón Bolívar. Deze Venezolaan leefde toen als bon vivant in Parijs, maar zou later de bevrijdingsstrijd tegen de Spanjaarden leiden.
De veertig jaar jongere Darwin stond als het ware op de schouders van Humboldt.
De veertig jaar jongere Darwin stond als het ware op de schouders van Humboldt. Een ontmoeting tussen de twee was echter een ontgoocheling voor Darwin, omdat Humboldt alleen maar lange monologen hield.
Voor een reis naar de Himalaya in India kreeg Humboldt geen toestemming van de Britse Oost-Indische Compagnie, waarschijnlijk omdat men bang was dat een liberale Pruisische onruststoker koloniaal onrecht aan de kaak zou stellen. Hij maakte nog wel een reis naar Rusland, stal daar het hart van Poesjkin, zette zelfs twee stappen in China, maar hield zich verder bezig met het classificeren en publiceren van zijn kennis, totdat hij op bijna 90-jarige leeftijd overleed.
Hans Renders is directeur van het Biografie Instituut van de Rijksuniversiteit Groningen.
De uitvinder van de natuur. Het avontuurlijke leven van Alexander von Humboldt
Andrea Wulf
575 p. Atlas Contact, € 34,99
